A- Hukukun Temel Kaynakları :

1. Anayasa : Anayasa devletin temel yapısını yönetim biçimini devlet organlarının birbiriyle olan ilişkilerini kişilerin temel hak ve özgürlüklerini düzenler.

2. Yasalar : Yasa önerme yetkisi Bakanlar Kurulu ve TBMM ne aittir. Bakanlar kurulunun yaptığı öneriye tasarı denir. Tasarılar meclis genel kuruluna gelmeden önce ilgili komisyonda görüşülür. Yasaların Meclis İçtüzüğü ve KHK lerinde anayasaya aykırılığını Anayasa Mahkemesi denetler. Anayasa Mahkemesinde iptal davası açmak yasakhk ve meclis içtüzüğünün resmi gazetede yayınlanmasından itibaren 60 gün içinde Cumhurbaşkanına iktidar ve ana muhalefet partisi meclis gruplarına ve en az 80 milletvekiline tanınmıştır.İtiraz yolu ise mahkemelerde görüşülmekte olan dava dolayısıyla mahkemenin yasa hükmünü anayasaya aykırı görmesi veya taraflardan birinin ileri sürdüğü anayasaya aykırılık iddiasını ciddi bulması durumunda uygulanır.
3. K.H.K.
4. Tüzük : Danıştay ın incelemesinden geçirilerek Bakanlar Kurulu tarafından yasaların uygulanmasını göstermek yasaların emrettiği durumları düzenlemek için çıkarılır. Tüzükler yasaya aykırı olamaz. Bir dava dolayısıyla tüzüklerin yasaya aykırı olduğu mahkemelerde ve Danıştay da ileri sürülür.
5. Yönetmelik : Başbakanlık Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir.
6. Örf ve Adet : Bir geleneğin hukuk kuralı haline gelebilmesi için
- Kural devamlı bir uygulama ile genellik kazanmalıdır.
- Kuralın hukuk kuralı olduğu ve buna uyulması gerektiği konusunda yaygın bir kanaat oluşmalıdır.
- Kuralın yargı organları tarafından benimsenmesi ve yaptırımla desteklenmesi gerekir.
B- Hukukun Yardımcı Kaynakları :
1.Yargı Kararları
1. Öğreti
Hukukun Dallara Ayrılması :
1. Kamu Hukuku : Devletin kuruluşunu işleyişini diğer devletlerle ve bireylerle olan ilişkilerini düzenlemektedir. Kamu hukukuna giren hukuk dalları: Anayasa hukuku İdare Hukuku Ceza Hukuku Devletler Genel Hukuku ve Vergi Hukuku.
2. Özel Hukuk : Kişilerin eşit hak ve yetkiler ile irade özgürlüğü içinde girdikleri ilişkileri düzenlemektedir. Medeni Hukuk Ticaret Hukuk Borçlar Hukuku özel hukuk dalına girmektedir.
Nitelikleri Bakımından Hukuk Kuralları :
1. Emredici Hukuk Kuralları : Tarafların uymak zorunda oldukları anlaşarak ortadan kaldıramadıkları kurallardır. Bu kurallar yaptırımla desteklenmiştir. Ceza kanununda yer alan kuraların çoğu emredici niteliktedir.
2. Tamamlayıcı Hukuk Kuralları : Aksi kararlaştırılabilen ancak aksi kararlaştırılmadığında uygulanan hukuk kurallarıdır. Borçlar kanundaki bazı kurallar tamamlayıcı niteliktedir.
3. Yorumlayıcı Hukuk Kuralları : Taraflarca düzenlenmiş ancak yeteri kadar açıklık taşımayan durum ve davranışların açıklığa kavuşturulmasına kullanılan hukuk kurallarıdır.
4. Tanımlayıcı Hukuk Kuralları : Bunlar hukuki deyim ve kavramları açıklığa kavuşturmak için kullanılır.
Hukuk Kurallarının Nitelikleri :
1. Hukuk Kuralları Soyuttur ve Herkese Uygulanır: Hukuk kuralları tek bir olaya değil aynı kategoriye giren bütün olaylara uygulanır.
2. Hukuk Kuralları Müeyyidelerle Kuvvetlendirilmiştir: Müeyyide hukuk kuralının ihlal edilmesiyle uygulanır.
Hukukun Zaman Bakımından Uygulanması : Yasaların ne zaman yürürlüğe gireceği konusunda genellikle yasa metninde açık bir hüküm bulunur. Yasa da bu konuda açık bir hüküm yoksa Resmi Gazetede yayınlandığını takip eden 45 gün sonra yürürlüğe girer. Yasaların üstü kapalı yürürlükten kaldırılması : 1- Önceki ve sonraki yasların her ikisi de genel nitelikte ise sonraki yasa kendi alanına giren konularda önceki yasayı yürürlükten kaldırır. 2- Önceki yasa genel sonraki yasa genel nitelikte ise sonraki yasa kendi alanına giren konularda genel yasayı yürürlükten kaldırır. 3 Önceki yasa özel sonraki yasa genel ise genel yasanın özel yasayı yürürlükten kaldırmak isteyip istemediğine bakmak gerekir.
Yasaların Geçmişe Yürümemesi : Yeni yasanın eski yasa döneminde ortaya çıkan olaylar ve ilişkilere uygulanmamasına yasaların geriye yürümemesi denir. Bazı durumlarda yen yasa eski yasa dönemindeki olay ve ilişkilere uygulanabilir. Kazanılmış haklara yeni yasa uygulanmaz.
Hukukun Anlam Bakımından Uygulanması :
1. Deyimsel Yorum : Yasada kullanılan deyim ve sözcüklerin anlamlarının yorumlanmasıdır.
2. Tarihsel Yorum : Yasa koyucunun yasayı koyarken izlediği amaç araştırılır.
3. Amaçsal Yorum : Yasaların uygulandığı zamanın gereklerine ve anlayışına göre yorumlanmasıdır.
Kişilik : Hak sahibine hukuk dilinde kişi denir. Kişilik hak sahibi olabilme ve borç altına girebilme ehliyetini ifade eder.
Gerçek Kişiler : Kişilik çocuğun sağ olarak doğmasıyla başlar. Çocuk sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren medeni haklardan istifade eder. Kişilik ölümle sona ere. Bir kimsenin ölüm tehlikesi içinde kaybolması halinde o kişi ölmüş sayılır. Bu durumda o yerin en büyük mülki amiri tarafından ölüm şerhi işlenir. Bir kimsenin ölüm tehlikesi içinde kaybolması aradan bir yıl geçmesi ve kendinden 5 yıl gibi uzun bir süre haber alınamaması halinde mahkemece hakkında gaiplik kararı verilir.
Tüzel Kişiler : Ortak bir amaca yönelmiş kişi ve belli bir amaca yönelmiş mal topluluklarıdır. Tüzel kişiler kendilerini oluşturan kişilerden ayrı bir kişiliğe sahiptir. Tüzel kişiler daima kendi amaçlarına yönelik faaliyetlerde bulunurlar. Bunların hakları amaçları ile sınırlandırılmıştır. Amacı kalmayan veya sona eren tüzel kişilikler sona erer. Dernek Ticaret Şirketleri ve vakıflar gibi özel hukuk tüzel kişilikleri ya kendiliğinden (infisah) veya bir kararla (fesih) sona erer. Kamu hukuk tüzel kişilikleri kanunla kurulur ve kanunla sona erer.
Hısımlık : Hısımlık doğal veya hukuksal bir ilişki sonucunda kişi ile belli kişiler arasında kurulan ve hukuksal sonuçları olan bağdır.
1. Soy Hısımlığı : Birbirinden veya ortak soydan gelenler arasındaki hısımlıktır. Üst soy hısımlığı bir kimsenin yukarı doğru yani ana-babası-dedesi ile olan hısımlığıdır. Alt soy hısımlığı ise aşağı doğru yani çocukları ve torunları ile olan hısımlıktır. Yan soy hısımlığı ise ortak soydan gelenler arasındaki hısımlıktır. Kardeşler amcadayı teyze ile olan hısımlıktır.
2. Dünür Hısımlığı : Eşlerden biri ile diğerinin soy hısımları arasındaki hısımlıktır. Evlilik sona erse bile bu hısımlık devam eder.
3. Evlat edinmekten doğan hısımlık. Evlat edinenle edilen arasındaki hısımlıktır.
HAKLAR :
Hak hukukun tanıdığı ve koruduğu yetkidir.
Konuları Bakımından Haklar :
1. Malvarlığı Hakları : Ekonomik bir değeri olan haklardır. Bunlar devredilebilen ve miras yoluyla bırakılabilen haklardır. Mülkiyet ve maddi alacak hakları bu gruba girer.
2. Şahıs Varlığı Hakları : Manevi değerleri koruyan haklardır. Başkalarına devredilemeyen kişiye özgü haklardır.Bu haklar ölümle sona erer. Velayet boşanma ve kişilik hakları bu tür haklardır.

Devredilebilirliği Açısından :
1. Devredilebilir Haklar : Malvarlığı haklarının büyük bir çoğunluğu devredilebilir haklardır. Ancak intifa ve sükna gibi bazı malvarlığı hakları devredilemez.
2. Devredilemeyen Haklar : Medeni kanunumuza göre münhasıran şahsa bağlı olan haklar evlenme boşanma evlat edinme başkalarına devredilemez.

Nitelikleri Bakımından :
1. Mutlak Haklar : Herkese karşı ileri sürülebilen ve sahibine tam bir hakimiyet veren haklardır.
- Ayni Haklar (Maddi mallar üzerindeki mutlak haklar) : Konusu maddi eşya olan haklardır.
A Mülkiyet Hakkı
B Sınırlı Ayni Haklar : İrtifak hakları gayri menkul mükellefiyeti rehin hakkı
- Maddi Olmayan Mallar Üzerindeki Mutlak Haklar : Ticaret unvanı markalar ve fikri haklar.
- Kişiler Üzerindeki Mutlak Haklar : Kişilik hakkı velayet hakkı evlenme ve boşanma hakkı
2. Nisbi Haklar : Ancak belirli kişiler karşı ileri sürülebilen haklardır.
- Borç ilişkisinden doğan nisbi haklar : Sözleşmeden doğan borçlar haksız fiillerde doğan borçlar sebepsiz zenginleşmeden doğan borçlar.
- Miras İlişkisinden Doğan Nisbi Haklar:
- Eşya Hukukundan doğan nisbi haklar. Kira sözleşmesinin tapu siciline tescil edilmesi
-
Hukuki Etkileri Bakımından :
1.Yenilik Doğuran Haklar : Kullanılmalarıyla birlikte yeni bir hukuki durum yaratan veya hukuki durumda değişiklik yapan haklardır. Şufa ve iştira hakları seçimlik borçlarda alacaklının seçim hakkını kullanması (edim-tazminat)
2. Yenilik Doğurmayan Haklar : Velayet hakkı gibi.

Hakların Edinilmesi : Hak ile kişi arasında bir bağ kurulmasına hakkın edinilmesi ve bu bağın ortadan kalkması da hakkın yitirilmesidir. Hak doğrudan doğruya tek taraflı kazanılıyorsa aslen kazanımdan bahsedilir. Hakkın önceki sahibinden kazanılmasına da devren kazanım denir. Hakların bir kişiden bir başka kişiye geçmesinde külli ve cüzi intikal ayırımı vardır. Külli intikal bir şahsa ait malvarlığının bütün aktifi ve pasifi ile başkasına geçmesidir. Malvarlığına dahil belli bir hakkın başkasına geçmesi ise cüzi intikaldir.

Hakların Elde Edinilmesinde İyi niyet Kuralı (Subjektif İyi niyet) : Bir hakkın kazanılmasına engel olan bir eksikliğin bilinmemesi veya bütün dikkat ve özeni göstermiş olsa dahi bilenemeyecek olmasıdır. Hakkın elde edilmesine engel bir eksiklik bulunmalı bu eksikliğin bilinmemesi veya bütün dikkat ve özen gösterilmiş olsa dahi bilemeyecek durumda olunmasıdır.
Hakların Kazanılmasında İyi Niyet Kuralı (Objektif İyi Niyet) : Medeni Kanuna göre herkes haklarını kullanırken ve borçlarını ifa ederken iyi niyet kurallarına uymak zorundadır. Objektif iyi niyet kuralı hakların kullanılmasının sınırlarını çizer.
Hakkın Kötüye Kullanılması : Genel olarak hakkın iyi niyet kurallarına veya amaçlarına aykırı kullanılması hakkın kötüye kullanılmasıdır.- Hak iyi niyet kuralına aykırı olarak amacı dışında kullanılmış olmalıdır. Hakkın kullanılmasında meşru menfaat bulunmamalıdır.- Hak başkasını zarara sokmak veya kendisine yasal olmayan bir kazanç sağlamak için kullanılmış olmalıdır. Hak sahibine sağlanan yarar ile başkasına verilen zarar arasında aşırı dengesizlik bulunmalıdır.
Kanuna Karşı Hile : Kanunun açıkça yasakladığı bir amaca şeklen kanuna uygun başka bir yolla ulaşılmasıdır.

Hakların Elde Edilmesi ve İspatı :
Dava Hakkı : Bir kimsenin yargı kuvvetine başvurarak ihlal ve inkar edilen hakkının korunmasını istemek hakkına dava hakkı denir.
1. Eda Davaları : Edim bir kimsenin hakkına dayanarak bir başkasından isteyebileceği şeydir. Edim talep hakkının konusudur.
A – İfa Davaları : Davalının bir şeyi vermesini veya yapmasını hedef tutan davalardır.
B – Kaçınma Davaları : Davalının bir şeyi yapmamasını bir işi yapmaktan kaçınmasını hedef alan davalardır.
2. Tespit Davaları : Bir hukuki ilişkinin olup olmadığının tespiti için açılan davalardır.
3. Yenilik Doğuran Davalar : Yenilik doğuran hakların kullanılması amacıyla açılır. Boşanma davası gibi.

Davaya Karşı Savunma Hakları :
1. İnkar : Davalının davaya esas olan olayı reddetmesidir.
2. İtiraz : Dava edilen hakkın varlığına engel olan karşı olayların ileri sürülmesidir.
3. Defi : Davalı davacının iddiasını inkar ve itiraz etmez ancak özel sebeplerden dolayı davacının talebini reddetmesidir.
İspat Yükümlülüğü : M.K göre kanun aksini emretmedikçe; iki taraftan her biri iddiasını ispatla yükümlüdür. Böylece önce davacı iddiasını dayandırdığı olayları sonrada davalı savunmasını dayandırdığı iddiaları ispat etmelidir. Ancak bunun üç istisnası vardır. 1. Herkesçe bilinen olaylar-2.Kanuni karineler-Kanun iyi niyet karinesi koymuştur. Bu durumda davada iyi niyetli olduğunu iddia eden davalı kanuni karineye dayanmış olacağından bu iddiasını ispat etmek zorunda değildir. 3-Kanun gereği ispat yükünün yer değiştirmesi.

İkametgah : M.K. göre bir kimsenin ikametgahı yerleşmek niyetiyle oturduğu yerdir.
İradeye Bağlı İkametgah : Kural olarak kişiler ikametgahını kendileri seçerler. Seçilen yerin ikametgah sayılabilmesi için; yerleşme niyeti (subjektif unsur) ve az veya çok sürekli oturma (objektif unsur) söz konusu olmalıdır.
Kanuni İkametgah : Bazen belirli bir yer yasa ile o kişinin ikametgahı sayılır. Velayet altındaki çocuğun ikametgahı ana-babasının ikametgahıdır.
İkametgahın Önemi :
1. Usul Hukuku Bakımından : HUMK göre dava davalının ikametgahının bulunduğu yerde açılır.
2. Borçlar Hukuku Bakımından : B.K. göre kural olarak borç borçlunun ikametgahında ödenir.
3. İcra ve İflas Hukuku : İkametgah yetkili icra ve iflas dairesini belirlemekte rol oynar.
4. Tebligat Hukuku : Tebligat Kanunu adreste tebligat kanununu esas almıştır. Tebligat yapılacak kişinin bilinen son adresine yapılır.
Objektif İyi niyet : Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını ifa ederken iyi niyet kurallarına uymak zorundadır. Burada kullanılan iyi niyet doğruluk ve dürüstlüğü yani objektif iyi niyeti ifade etmektedir. Orta zekalı ve dürüst bir kimsenin toplumda gösterebileceği ve herkesçe benimsenen davranış biçimidir.

AMME ALACAKLARININ TAHSİL USULÜ HAKKINDA KANUN
Genel esaslar
Devlete il özel idarelerinebelediyelere vergi resim harç ceza tahkik ve takiplerine ait muhakeme masrafı vergi cezası para cezası gibi asli gecikme zammı faiz gibi feri amme alacakları ve aynı idarelerin akitten haksız fiil ve haksız iktisaptan doğanlar dışında kalan ve amme hizmetleri tatbikatından doğmuş olan diğer alacakları ile; bunların takip masrafları hakkında bu kanun hükümleri tatbik olunur.
Kanundaki terimler:
Bu kanundaki amme alacağı terimi: 1inci ve 2nci maddeler şümulüne giren alacakları
Amme borçlusu veya borçlu terimi: Amme alacağını ödemek mecburiyetinde olan hakiki ve hükmi şahısları ve bunların kanuni temsilci veya mirasçılarını ve vergi mükelleflerini vergi sorumlusunu kefili ve yabancı şahıs ve kurumlar temsilcilerini
Alacaklı amme idaresi terimi: Devleti vilayet hususi idarelerini ve belediyeleri
Tahsil dairesi terimi: Alacaklı amme idaresinin bu kanunu tatbik etmekle vazifeli dairesini servisini memur veya memurlarını
Yalnızca mal olarak geçen terim: Menkul gayrimenkul ;gemiler dahil mallarla her çeşit hak ve alacakları
Para cezaları terimi:Amme tazminat inzibati mahiyette olsun olmasın bütün para cezalarını
Takibat giderleri terimi: Cebri icradan doğan muameleler sırasında yapılan zor kullanma ilan haciz nakil ve muhafaza giderleri gibi her türlü giderleri ifade eder.
Tebliğler ve müddetlerin hesaplanması:
Hilafına bir hüküm bulunmadıkça bu kanunda yazılı müddetlerin hesaplanmasında ve tebliğlerin yapılmasında Vergi Usul Kanunu hükümleri tatbik olunur.
Amme alacaklarının korunması
Teminat hükümleri
213 sayılı Vergi Usul Kanununun 344 üncü maddesi uyarınca vergi ziyaı cezası kesilmesini gerektiren haller ile 359 uncu maddesinde sayılan hallere temas eden bir amme alacağının salınması için gerekli muamelelere başlanmış olduğu takdirde vergi incelemesine yetkili memurlarca yapılan ilk hesaplara göre belirtilen miktar üzerinden tahsil dairelerince teminat istenir.
Türkiyede ikametgahı bulunmayan amme borçlusunun durumu amme alacağının tahsilinin tehlikede olduğunu gösteriyorsa tahsil dairesi kendisinden teminat isteyebilir.
Teminat ve değerlenmesi:
Teminat olarak şunlar kabul edilir:
1. Para
2. Bankalar tarafından verilen süresiz teminat mektupları
3. Hazine tahvil ve bonoları
4. Hükümetçe belli edilecek Milli esham ve tahvilat ;Bu esham ve tahvilat teminatın kabul edilmesine en yakın borsa cetvelleri üzerinden % 15 noksanıyla değerlendirilir.
5. İlgililer veya ilgililer lehine üçüncü şahıslar tarafından gösterilen ve alacaklı amme idarelerince haciz varakalarına müsteniden haczedilen menkul ve gayrimenkul mallar
Teminat sonradan tamamen veya kısmen değerini kaybeder veya borç miktarı artarsa teminatın tamamlanması veya yerine başka teminat gösterilmesi istenir.
Borçlu verdiği teminatı kısmen veya tamamen aynı değerde başkalarıyla değiştirebilir.
Şahsi kefalet:
10uncu maddeye göre teminat sağlayamayanlar muteber bir şahsı müteselsil kefil ve müşterek müteselsil borçlu gösterebilir.
Şahsi kefalet tespit edilecek şartlara uygun olarak noterden tasdikli mukavele ile tesis olunur.
Şahsi kefaleti ve gösterilen şahsı kabul edip etmemekte alacaklı tahsil dairesi yetkilidir.
Teminat hükmünde olan eşya:
Bar otel han pansiyon çalgılı yerler sinemalar oyun ve dans yerleri birahane meyhane genelevler içerisinde bulunan eşya ve malzeme 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununun 270 271inci maddeleri hükümleri mahfuz kalmak şartıyla bu müesseselerin işletilmesinden doğan amme borçlarına karşı teminat hükmündedir.
Üçüncü şahısların Medeni Kanunun 688 ve Borçlar Kanununun 222nci maddelerine müsteniden yapacakları istihkak iddiaları mahfuz kalmak şartıyla bu yerlerdeki mallar üzerindeki istihkak iddiaları alacaklı amme idaresinin bu teminat hakkını ihlal etmez.
İhtiyati haciz
İhtiyati haciz aşağıdaki hallerden herhangi birinin mevcudiyeti takdirinde hiçbir müddetle mukayyet olmaksızın alacaklı amme idaresinin mahalli en büyük memurunun kararıyla haczin ne suretle yapılacağına dair olan hükümlere göre derhal tatbik olunur.
1. 9uncu madde gereğince teminat istenmesini mucip haller mevcut ise
2. Borçlunun belli ikametgahı yoksa
3. Borçlu kaçmışsa veya kaçması mallarını kaçırması ve hileli yollara sapması ihtimalleri varsa
4. Borçludan teminat göstermesi istendiği halde belli müddette teminat veya kefil göstermemiş yahut şahsi kefalet teklifi veya gösterdiği kefil kabul edilmemişse
5. Mal bildirimine çağrılan borçlu belli müddet içinde mal bildiriminde bulunmamış veya noksan bildirimde bulunmuşsa
6. Hüküm sadır olmuş bulunsun bulunmasın para cezasını müstelzim fiil dolayısıyla amme davası açılmış ise
7. İptali istenen muamele ve tasarrufun mevzuunu teşkil eden mallar bu mallar elden çıkarılmışsa elden çıkaranın diğer malları hakkında uygulanmak üzere bu kanunun 27 29 30uncu maddelerinin tatbikini icabettiren haller varsa.
İhtiyati hacizde borçlu tarafından gösterilecek teminat:
İhtiyaten haczolunan mallar istenildiği zaman para veya ayın olarak verilmek ve bu hususu temin için malların kıymetleri depo edilmek yahut tahsil dairesinin bulunduğu mahalde ikametgah sahibi bir şahıs müteselsil kefil gösterilmek şartıyla borçluya ve mal üçüncü şahıs yedinde haczolunmuşsa bir taahhüt senedi alınarak kendisine bırakılabilir.
İhtiyati hacze itiraz:
Haklarında ihtiyati haciz tatbik olunanlar haczin tatbiki gıyapta yapılan hacizlerde haczin tebliği tarihinden itibaren 7 gün içinde alacaklı tahsil dairesine ait itiraz işlerine bakan vergi itiraz komisyonu nezdinde ihtiyati haciz sebebine itiraz edebilirler.
İhtiyati hazin kaldırılması:
Borçlu 10uncu maddenin 5inci bendinde yazılı menkul mallar hariç olmak üzere mezkur maddeye göre teminat gösterdiği takdirde ihtiyati haciz haczi koyan merci tarafından kaldırılır.
III İhtiyati tahakkuk
Aşağıdaki hallerden birinin bulunması takdirinde vergi dairesi müdürünün yazılı isteği üzerine defterdar mükellefin henüz tahakkuk etmemiş vergi ve resimlerinden Maliye Bakanlığınca tespit ve ilan edilecek olanlarla bunların zam ve cezalarının derhal tahakkuk ettirilmesi hususunda yazılı emir verebilir.
Vergi dairesi müdürü bu emri derhal tatbik eder:
1. 13üncü maddenin 1 2 3 ve 5inci bentlerinde yazılı ihtiyati haciz sebeplerinden birisi mevcut ise
2. Mükellef hakkında 110uncu madde gereğince takibata girişilmişse
3. Teşebbüsün muvazaalı olduğu ve hakikatte başkasına aidiyeti hakkında deliller elde edilmişse.
İhtiyati tahakkukun neticeleri:
Hakkında 17nci madde gereğince muamele yapılan mükellefin mezkur maddede yazılı vergi resim ve cezalarından matrahı belli olanlar itirazlı olsun olmasın hesap edilen miktar üzerinden derhal tahakkuk ettirilir.
Geçmiş yıllara ve cereyan etmekte olan yılın geçen aylarına ait matrahı henüz belli olmıyan ve 17nci maddede sayılan vergi resim ve cezaları geçici olarak harici karinelere göre takdir yolu ile tespit ettirilen matrahlar üzerinden hesaplanır. Bu suretle hesap olunan vergi resim ve bunların zam ve cezaları derhal tahakkuk ettirilir.
Bu esasa göre tahakkuk eden vergi ve resimler ve bunların zam ve cezaları kanunlarına göre ödeme zamanları gelmeden tahsil olunmaz. Ancak bunlar için derhal ihtiyati haciz tatbik olunur.
İhtiyati tahakkukun düzeltilmesi:
Alacağın hususi kanununa göre tahakkukundan sonra ihtiyati tahakkukla hususi kanununa müstenit tahakkuk arasındaki farkhususi kanununa müstenit tahakkuka göre düzeltilir.
Bu düzeltmenin yapılabilmesi için beyannameye müstenit tarhiyatta verilen beyannamenin tetkik edilerek kabul edilmiş olması itirazlı tarhiyatta kesinleşmenin vukuu Devlet şurasına müracaat edilmiş olan hallerde Devlet şurasından nihai bir kararın çıkmış olması lazımdır. İhtiyati tahakkuk mevzuu olan devre beyannamesinin verildiği tarihten itibaren en geç iki ay içinde tetkiki mecburidir.
İhtiyati tahakkuka itiraz:
Haklarında ihtiyati tahakkuk üzerine ihtiyati haciz tatbik olunanlar ihtiyati tahakkuk sebeplerine ve miktarına 15inci madde gereğince itirazda bulunabilirler.
IV Diğer korunma hükümleri
Amme alacaklarında rüçhan hakkı:
Üçüncü şahıslar tarafından haczedilen mallar paraya çevrilmeden evvel o mal üzerine amme alacağı için de haciz konulursa bu alacak da hacze iştirak eder ve aralarında satış bedeli garameten taksim olunur.
Rehinli alacaklıların hakları mahfuzdur. Ancak gümrük resmi bina ve arazi vergisi gibi eşya ve gayrimenkulün aynından doğan amme alacakları o eşya ve gayrimenkul bedelinden tahsilinde rehinli alacaklardan evvel gelir.
Borçlunun iflası mirasın reddi ve terekenin resmi tasfiyeye tabi tutulması hallerinde amme alacakları hakkında İcra ve İflas Kanununun 206ncı maddesindeki sıraya göre muamele yapılır.
Amme alacaklarını kesip ödemek mecburiyetinde olanlar:
Amme alacağını borçlusundan kesip tahsil dairesine ödemek mecburiyetinde olan hakiki ve hükmi şahıslar bu vazifelerini kanunlarında veya bu kanunda belli edilen zamanlarda yerine getirmedikleri takdirde ödenmeyen alacak bu hakiki ve hükmi şahıslardan bu kanun hükümlerine göre tahsil olunur.
Tahsil edilen amme alacaklarından yapılacak reddiyat sebebiyle mahsuplar:
Tahsil edilip de kanuni sebeplerle reddi icabeden amme alacakları istihkak sahiplerinin reddiyatı yapacak olan amme idaresine olan muaccel borçlarına mahsup edilmek suretiyle red dolunur. .
İptal davası açılması:
Amme borçlusunun bu kanunun 27 28 29 ve 30uncu maddelerinde yazılı tasarruf ve muamelelerinin iptali için umumi mahkemelerde dava açılır ve bu davalara diğer işlere takdimen umumi hükümlere göre bakılır.
İptal talebinde muhatap:
Madde 25 İptal borçlu ile hukuki muamelede bulunan veya borçlu tarafından kendilerine ödeme yapılan kimselerle bunların mirasçılarına ve suiniyet sahibi diğer üçüncü şahıslara karşı istenir.
Hükümsüz sayılmada zamanaşımı:
Madde 26 27 28 29 ve 30uncu maddelerde sözü geçen tasarrufların vukuu tarihinden beş yıl geçtikten sonra mezkur maddelere istinaden dava açılamaz.
İvazsız tasarrufların hükümsüzlüğü:
Madde 27 Amme alacağını ödememiş borçlulardan müddetinde veya hapsen tazyikına rağmen mal beyanında bulunmayanlarlamalı bulunmadığını bildiren veyahut beyan ettiği malların borcuna kifayetsizliği anlaşılanların ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye doğru iki yıl içinde veya ödeme müddetinin başlamasından sonra yaptıkları bağışlamalar ve ivazsız tasarruflar hükümsüzdür.
Bağışlama sayılan tasarruflar:
Madde 28 Yirmi yedinci maddenin tatbiki bakımından aşağıdaki tasarruflar bağışlama hükmündendir:
1. Üçüncü dereceye kadar (bu derece dahil) kan hısımlarıyla eşler ve ikinci dereceye kadar (bu derece dahil) sıhri hısımlar arasında yapılan ivazlı tasarruflar
2. Kendi verdiği malın akdin yapıldığı sıradaki değerine göre borçlunun ivaz olarak pek aşağı bir fiyat kabul ettiği akitler
3. Borçlunun kendisine yahut üçüncü bir şahıs menfaatine kaydı hayat şartıyla irat ve intifa hakkı tesis ettiği akitler.
Hükümsüz sayılan diğer tasarruflar:
Madde 29 Amme alacağını ödemeyen borçlulardan müddetinde veya hapsen tazyikına rağmen mal beyanında bulunmayanlarlamalı bulunmadığını bildiren veyahut beyan ettiği malların borcuna kifayetsizliği anlaşılanların ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye doğru iki yıl içinde veya ödeme müddetinin başlamasından sonra yaptıkları tasarruflardan aşağıda belirtilenler hükümsüzdür.
1. Borçlunun teminat göstermeyi evvelce taahhüt etmiş olduğu haller müstesna olmak üzere borçlu tarafından mevcut bir borcu temin için yapılan rehinler
2. Borca karşılık para veya mutat ödeme vasıtalarından gayrı bir suretle yapılan ödemeler
3. Vadesi gelmemiş bir borç için yapılan ödemeler.
Amme alacağının tahsiline imkan bırakmamak maksadıyla yapılan tasarruflar:
Madde 30 Borçlunun malı bulunmadığı veya borca yetmediği takdirde amme alacağının bir kısmının veya tamamının tahsiline imkan bırakmamak maksadıyla borçlu tarafından yapılan bir taraflı muamelelerle borçlunun maksadını bilen veya bilmesi lazım gelen kimselerle yapılan bütün muameleler tarihleri ne olursa olsun hükümsüzdür.
Üçüncü şahısların hakları ve mecburiyetleri:
Madde 31 27 28 29 ve 30uncu maddelerde sözü edilen tasarruf ve muamelelerden faydalananlar elde ettiklerini elden çıkarmışlarsa takdir edilecek bedelini vermeye bu kanun hükümleri dairesinde vermeye mecburdurlar. Bunlar karşılık olarak verdikleri şeyden dolayı alacaklı amme idaresinden bir talepte bulunamazlar.
Tasfiye halinde vazifeliler:
Madde 32 Hükmi şahısların tasfiyesinde bunların borçlu bulundukları amme alacaklarını ödeme ve bu kanun hükümlerinin tatbikiyle ilgili vecibeleri tasfiye memurlarına geçer.
Tasfiye halinde mesuliyet:
Madde 33 Tasfiye memurları veya tasfiyeyi yürütenler tasfiyenin başladığını üç gün içinde ilgili tahsil dairelerine bildirmek mecburiyetindedirler.
Tasfiye memurları veya tasfiyeyi yürütenleramme idarelerinin her türlü alacaklarını ödemeden veya ödemek üzere ayırmadan önce tasfiye sonucunda elde edileni dağıtamazlar veya bunlar üzerinde herhangi bir şekilde tasarrufta bulunamazlar. Aksi halde tahakkuk etmiş ve edecek amme alacaklarından tasfiye memurları veya tasfiyeyi yürütenler şahsen ve müteselsilen mesul olurlar. Bu mesuliyet yapılan tasarrufların ifade ettiği para miktarını geçemez.
Ortaklığın feshini isteme:
Madde 34 Borçluya ait mal bulunmadığı veya amme alacağını karşılamaya yetmediği yahut borçlu veya ortaklık tarafından bu kanuna göre teminat gösterilmediği takdirde borçlunun sermayesi eshama münkasim olmayan ortaklıklardaki hisselerinden amme alacağının tahsili için genel hükümler dairesinde ortaklığın feshi istenebilir. Sermayesi eshama münkasim komandit şirketlerinin komandite şeriklerinin borçları için bu madde hükmü mezkur şirketler hakkında da tatbik olunur.
Limited şirketlerin amme borçları:
Madde 35 Limited şirket ortakları şirketten tahsil imkanı bulunmayan amme alacağından sermaye hisseleri oranında doğrudan doğruya sorumlu olurlar ve bu Kanun hükümleri gereğince takibe tabi tutulurlar.
Kanuni Temsilcilerin Sorumluluğu
Tüzel kişilerle küçüklerin ve kısıtlıların vakıflar ve cemaatler gibi tüzel kişiliği olmayan teşekküllerin mal varlığından tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen veya tahsil edilemeyeceği anlaşılan amme alacakları kanunî temsilcilerin ve tüzel kişiliği olmayan teşekkülü idare edenlerin şahsi mal varlıklarından bu Kanun hükümlerine göre tahsil edilir.
Tüzel kişilerin tasfiye haline girmiş veya tasfiye edilmiş olmaları kanunî temsilcilerin tasfiyeye giriş tarihinden önceki zamanlara ait sorumluluklarını kaldırmaz.
Temsilciler teşekkülü idare edenler veya mümessiller bu madde gereğince ödedikleri tutarlar için asıl amme borçlusuna rücu edebilirler.
Birleşme devir bölünme ve şekil değiştirme halleri
Bu Kanunun tatbiki bakımından;
a) İki veya daha ziyade hükmî şahsın birleşmesi halinde yeni kurulan hükmî şahıs
b) Devir halinde devir alan hükmî şahıs
c) Bölünme halinde bölünen hükmî şahsın varlıklarını devralan hükmî şahıslar
d) Şekil değiştirme halinde yeni hükmî şahıs
Birleşen devir alınan bölünen veya eski şekildeki hükmî şahıs ve şahısların yerine geçer.
Ödeme zamanı ve önce ödeme:
Amme alacakları hususi kanunlarında belli edilen zamanlarda ödenir.
Ödeme yeri:
Hususi kanunlarında ödeme yeri gösterilmemiş amme alacakları borçlunun ikametgahının bulunduğu yer tahsil dairesine ödenir.
Ödeme Şekli Makbuz:
Ödeme alacaklı tahsil dairesinin selahiyetli ve mesul memurları tarafından verilecek makbuz karşılığı yapılır.
Hususi ödeme şekilleri:
Maliye Vekaleti bu madde gereğince ödeme yapılmasını ihtiyar ettiği takdirde ödemenin:
1. Çizgili çek kullanılmak suretiyle
2. Mükellef hesabından aynı bankadaki ilgili vergi dairesi veya Merkez Bankası hesabına münakale suretiyle
3. Vergi dairelerinin veya Merkez Bankasının hesabı bulunan bankalara bu daireler hesabına ödeme suretiyle
4. Postaneler vasıta kılınmak suretiyle
5. Banka kartı kredi kartı ve benzeri kartlar kullanılmak suretiyle
yapılmasını düzenlemeye selahiyetlidir.
Tahsilatı yapan veya ödemede bulunması gereken ilgili kuruluşların bu görevleri süresinde yerine getirmeyen sorumlularındanödemeye konu amme alacağının
% 10u nispetinde ayrıca ceza tahsil olunur.
Hususi ödeme şekillerinde ödeme tarihi:
41 inci maddeye göre yapılan ödemelerde çekin tahsil dairesine veya bankaya verildiği paranın bankaya veya postaneye yatırıldığıbanka kartı kredi kartı ve benzeri kartlar ile yapılan ödemelerde işlemin kartla yapıldığı
münakale emri üzerine paranın tahsil dairesi hesabına geçtiği gün ödeme yapılmış sayılır.
Ödemenin mahsup edileceği alacaklar:
Amme alacağına karşılık rızaen yapılan ödemeler sırasıyla; ödeme süresi başlamış henüz vadesi geçmemiş içinde bulunulan takvim yılı sonunda zaman aşımına uğrayacak aynı tarihte zaman aşımına uğrayacak alacaklarda her birine orantılı olarak vadesi önce gelen ve teminatsız veya az teminatlı olana mahsup edilir. Ödemenin alacak aslı ile ferilerinin tamamını karşılamaması halinde mahsup alacağın asıl ve ferilerine orantılı olarak yapılır.
Amme alacağına karşılık cebren tahsil olunan paralar; önce parayı tahsil eden dairenin artarsa aynı amme idaresinin takibe iştirak etmiş olan diğer alacaklı tahsil dairelerinin takip konusu alacak aslı ve ferilerine orantılı olarak mahsup edilir.
Tecil:
Amme borcunun vadesinde ödenmesi veya haczin tatbiki veyahut haczolunmuş malların paraya çevrilmesi amme borçlusunu çok zor duruma düşürecekse borçlu tarafından yazı ile istenmiş ve teminat gösterilmiş olmak şartıyla alacaklı amme idaresince veya yetkili kılacağı makamlarca; vergi resim harç ceza tahkik ve takiplerine ait muhakeme masrafı vergi cezası para cezası ve gecikme zammı alacakları iki yılı bu alacaklar dışında kalan amme alacakları ise beş yılı geçmemek üzere ve faiz alınarak tecil olunabilir.
Borcunun tecilini talep eden ancak talepleri uygun görülmeyerek reddedilen borçlular söz konusu borçlarını reddin tebliği tarihinden itibaren idarece 30 güne kadar verilebilecek ödeme süresi içinde ödedikleri takdirde bu amme alacağı ödendiği tarihe kadar faiz alınmak suretiyle tecil olunur.
Teminat asli ve feri amme alacaklarını karşılayacak miktarda olur. Haciz yapılmışsa mahcuz mal değeri tutarınca teminat yerine geçer.
Tecilde taksit zamanları ve diğer şartlar tecile selahiyetli makamlarca tespit olunur.
Tecil şartlarına riayet edilmemesi değerini kaybeden teminatın veya mahcuz malların tamamlanmaması veya yerlerine başkalarının gösterilmemesi hallerinde amme alacağı muaccel olur.
Gecikme Zammı Nispet ve Hesabı:
Madde No 51 Amme alacağının ödeme müddeti içinde ödenmeyen kısmına vadenin bitim tarihinden itibaren her ay için ayrı ayrı % 4 oranında gecikme zammı tatbik olunur. Ay kesirlerine isabet eden gecikme zammı günlük olarak hesap edilir.
Gecikme zammı; 213 sayılı Vergi Usul Kanununa göre uygulanan vergi ziyaı cezalarında bu madde uyarınca belirlenen orandamahkemeler tarafından verilen ve ceza mahiyetinde olan amme alacaklarında ise bu oranın yarısı ölçüsünde uygulanır.
Gecikme zammında tatbik müddeti ve diğer hükümler:
Madde 52 Gecikme zammının tatbik müddeti amme alacağının tecilinde tecilin yapıldığı iflas halinde iflasın açıldığı aciz halinde bu durumun sabit olduğu güne kadar olan müddettir.
Cebren tahsil ve şekilleri:
Ödeme müddeti içinde ödenmeyen amme alacağı tahsil dairesince cebren tahsil olunur. Cebren tahsil aşağıdaki şekillerden herhangi birinin tatbiki suretiyle yapılır.
1. Amme borçlusu tahsil dairesine teminat göstermişse teminatın paraya çevrilmesi yahut kefilin takibi
2. Amme borçlusunun borcuna yetecek miktardaki mallarının haczedilerek paraya çevrilmesi
3. Gerekli şartlar bulunduğu takdirde borçlunun iflasının istenmesi.
Ödeme emri:
Amme alacağını vadesinde ödemeyenlere 7 gün içinde borçlarını ödemeleri veya mal bildiriminde bulunmaları lüzumu bir quot;ödeme emriquot; ile tebliğ olunur. Ödeme emrinde borcun asıl ve ferilerinin mahiyet ve miktarları nereye ödeneceğimüddetinde ödemediği veya mal bildiriminde bulunmadığı takdirde borcun cebren tahsil ve borçlunun mal bildiriminde bulununcaya kadar üç ayı geçmemek üzere hapis ile tazyik olunacağı gerçeğe aykırı bildirimde bulunduğu takdirde hapis ile cezalandırılacağı kayıtlı bulunur. Ayrıca borçlunun 114üncü maddedeki vazifeleri ve bu vazifeleri yerine getirmediği takdirde hakkında tatbik edilecek olan ceza bu ödeme emrinde kendisine bildirilir.
Belediye hududu dışındaki köylerde bulunan borçlulara ödeme emirleri muhtarlıkça tebliğ olunur. Ödeme emirlerinin muhtarlığa tevdii tarihinden itibaren 15 gün içinde tebligat yapılmadığı takdirde ödeme emirleri tebliğ edilmemiş olan borçluların isimleri ödeme emri hüküm ve mahiyetindeki bir quot;ödeme cetvelinequot; alınarak borçlular borçlarını ödemeye ve mal bildiriminde bulunmaya çağrılırlar. Ödeme cetveli köy ihtiyar kurulu kapısına bir örneği de köyde herkesin görebileceği umumi bir mahalle 10 gün müddetle asılmak suretiyle tebliğ olunur.. Cebren tahsil ve takip ödeme emrinin tebliği veya ödeme cetvelinin indirilmesi tarihinde başlamış olur.
Borcunu vadesinde ödemeyenlere ait malları elinde bulunduran üçüncü şahıslardan bu malları 7 gün içinde bildirmeleri istenir.
Teminatlı alacaklarda takip:
Karşılığında teminat gösterilmiş bulunan amme alacağı vadesinde ödenmediği takdirde borcun 7 gün içinde ödenmesi aksi halde teminatın paraya çevrileceği veya diğer şekillerle cebren tahsile devam olunacağı borçluya bildirilir. 7 gün içinde borç ödenmediği takdirde teminat bu kanun hükümlerine göre paraya çevrilerek amme alacağı tahsil edilir.
Kefil ve yabancı şahıs veya kurumlar mümessillerini takip:
Kefil ve yabancı veya kurumların mümesilleri bu kanun hükümlerine göre ve aynen asıl borçluların tabi tutuldukları usullerle takip olunur.
Ödeme emrine itiraz:
Kendisine ödeme emri tebliğ olunan şahıs böyle bir borcu olmadığı veya kısmen ödediği veya zamanaşımına uğradığı hakkında tebliğ tarihinden itibaren 7 gün içinde alacaklı tahsil dairesine ait itiraz işlerine bakan vergi itiraz komisyonu nezdinde itirazda bulunabilir. İtirazın şekli incelenmesi ve itiraz incelemelerinin iadesi hususlarında Vergi Usul Kanunu hükümleri tatbik olunur. Borcun bir kısmına itiraz eden borçlunun o kısmın cihet ve miktarını açıkça göstermesi lazımdır aksi halde itiraz edilmemiş sayılır. İtirazda bulunan borçlu bu kanuna göre teminat gösterdiği takdirde takip muamelesi itirazlı borç miktarı için ve itiraz komisyonunca bu hususta karar verilinceye kadar durdurulur. İtiraz komisyonu bu itirazları en geç 7 gün içinde karara bağlamak mecburiyetindedir.
İtirazında tamamen veya kısmen haksız çıkan borçludan hakkındaki itirazın reddolunduğu miktardaki amme alacağı % 10 zamla tahsil edilir. İtiraz komisyonlarının bu konudaki kararları kesindir. Borcun tamamına bu madde gereğince vaki itirazların tamamen veya kısmen reddi halinde borçlu ret kararının kendisine tebliği tarihinden itibaren 7 gün içinde mal bildiriminde bulunmak mecburiyetindedir. Borcun bir kısmına karşı bu madde gereğince vaki itirazlar mal bildiriminde bulunma müddetini uzatamaz.
Mal bildirimi:
Mal bildirimi borçlunun gerek kendisinde gerekse üçüncü şahıslar elinde bulunan mal alacak ve haklarından borcuna yetecek miktarın nevini mahiyetini vasfını değerini ve her türlü gelirlerini veya haczi kabil mal veya geliri bulunmadığını ve yaşayış tarzına göre geçim kaynaklarını ve buna nazaran borcunu ne suretle ödeyebileceğini yazı ile veya sözle tahsil dairesine bildirmesidir.
Mal bildiriminde bulunmayanlar:
Kendisine ödeme emri tebliğ edilen borçlu 7 günlük müddet içinde borcunu ödemediği ve mal bildiriminde de bulunmadığı takdirde mal bildirimde bulununcaya kadar bir defaya mahsus olmak ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik olunur. Hapisle tazyik kararıödeme emrinin tebliğini ve 7 günlük müddetin bitmesini müteakip tahsil dairesinin yazılı talebi üzerine icra tetkik mercii hakimi tarafından verilir.
Mal edinme ve mal artmaları:
Mal bildiriminde malı olmadığını gösteren veyahut borca yetecek kadar mal göstermemiş olan borçlu sonradan edindiği malları ve gelirindeki artmaları edinme ve artma tarihinden başlayarak 15 gün içinde tahsil dairesine bildirmeye mecburdur.
Haciz:
Borçlunun mal bildiriminde gösterilen veya tahsil dairesince tespit edilen borçlu veya üçüncü şahıslar elindeki menkul malları ile gayri menkullerinden alacak ve haklarından amme alacağına yetecek miktarı tahsil dairesince haczolunur. Borçlu tarafından başkasının olduğu beyan veya üçüncü şahıs tarafından ihtiyaten haciz veya istihkak iddia edilmiş bulunan malların haczi en sonraya bırakılır. Ancak haczolunan gayrimenkul artırmaya çıkarılmadan borçlu borcun itfasına yetecek menkul mal veya vadesi gelmiş sağlam alacak gösterirse gayrimenkul üzerinde haciz baki kalmak üzere gösterilen menkul veya alacak da haczolunur.
Diğer hakların paraya çevrilmesi:
Tahsil dairesi borçlunun haklarını tasfiye bakımından onun haiz olduğu bütün selahiyetleri kullanarak bir intifa hakkı veya taksim edilmemiş bir miras veya iştirak halinde tasarruf olunan bir mal hissesi gibi malların paraya çevrilebilir hale gelmesini genel hükümler dairesinde sağlar. Bu suretle paraya çevrilebilir hale gelen mallar hakkında da bu kanun hükümleri tatbik olunur.
Haciz varakası:
Haciz muameleleri tahsil dairelerince düzenlenen ve alacaklı amme idaresinin mahallî en büyük memuru veya tevkil edeceği memur tarafından tasdik edilen haciz varakalarına dayanılarak yapılır.
Köylerde haciz :
Köylerde ve Köy Kanunu tatbik edilen bucaklarda menkul mal haczi haciz varakası üzerine köy ihtiyar kurullarınca yapılır.
Borçlu elinde haczedilen mallara karşı istihkak iddiaları:
Borçlu elinde bulunan bir malı üçüncü şahsın mülkü veya rehni olarak gösterdiği yahut üçüncü bir şahıs tarafından o mal üzerinde mülkiyet veya rehin hakkı iddia edildiği takdirde haczi yapan memur bunu haciz zaptına geçirir. Keyfiyet iddia borçlu tarafından yapılmışsa üçüncü şahsa üçüncü şahıs tarafından yapılmışsa borçluya bildirilir. Tahsil dairesi haczin zaptını aldığı tarihten itibaren 7 gün içinde iddiayı reddetmediği takdirde istihkak iddiasını kabul etmiş sayılır. Üçüncü şahıs tebliğ tarihinden itibaren 7 gün içinde itiraz etmediği takdirde istihkak iddiası dinlenmez. İstihkak iddiası tahsil dairesince kabul edilmez veya borçlu tarafından istihkak iddiasına itiraz edilirse 7 gün içinde mahkemeye müracaat etmesi lüzumu tahsil dairesince üçüncü şahsa bildirilir. Müddetinde dava açılmadığı takdirde istihkak iddiasından vazgeçilmez sayılır.
Üçüncü şahıs elinde haczedilen mallara karşı istihkak iddiaları :
Haczedilen mal borçlunun elinde olmayıp da o mal üzerinde mülkiyet veya rehin hakkı iddia eden üçüncü bir şahıs elinde ise keyfiyethaczi yapan memur tarafından haciz zaptına geçirilir. Malın borçluya ait olduğu iddiasında bulunan tahsil dairesi keyfiyeti alacaklı amme idaresine bildirir. Alacaklı amme idaresi bildirme tarihinden itibaren 15 gün içinde dava açmadığı takdirde istihkak iddiası kabul edilmiş sayılır.
Borçlu ile birlikte ikamet etmekte olan şahıslar tarafından istihkak iddiasında bulunulduğu takdirde mal borçlunun elinde sayılır.
İstihkak iddiaları ile ilgili diğer hükümler :
İstihkak davalarına bakmaya haczi yapan tahsil dairesinin bulunduğu mahal mahkemesi selahiyetlidir. İstihkak davaları diğer işlere takdimen görülür. Davacı takibin tehirini istediği takdirde kendisinde mevcut delillerin mahiyetine göre ve muhtemel zarara karşı kafi teminat alınmak suretiyle takibin tehirine mahkemece karar verilebilir. İstihkak davası üzerine takibin tehirine karar verilir ve neticede dava reddolunursa dava mevzuunu teşkil eden mahcuz malın değerinin % 10u tutarında tazminat hükmolunur.
Amme idareleri arasında hacze iştirak :
Her amme idaresi diğer bir amme idaresi tarafından yapılan hacizlere amme alacağı bu haciz tarihinden önce tahakkuk etmiş olmak şartıyla haczedilen mallardan herhangi biri paraya çevrilinceye kadar iştirak edebilir.
Hacze iştirak halinde hacizli malın bedelinden ilk önce haczi yapan dairenin alacağı tahsil olunur. Artanı hacze iştirak tarihi sırası ilealacaklarına mahsup edilmek üzere hacze iştirak eden dairelere ödenir.
Haczedilemeyecek mallar :
Aşağıda gösterilen mallar haczedilemez.
1. 233 sayılı Kamu İktisadî Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine tabi iktisadî devlet teşekkülleri kamu iktisadî kuruluşları bunların müesseseleri bağlı ortaklıkları iştirakleri ve mahallî idarelerin malları hariç olmak üzere Devlet malları ile hususî kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar.
2. Borçlunun şahsı ve mesleği için gerekli elbise ve eşyası ile borçlu ve ailesine gerekli olan yatak takımları ve ibadete mahsus kitap ve eşyası.
3. Vazgeçilmesi kabil olmayan mutfak takımı ve pek lüzumlu ev eşyası.
4. Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimleri için zaruri olan arazi ve çift hayvanları ve taşıtları ve diğer teferruat ve tarım aletleri; çiftçi değilse sanat ve mesleği için gerekli olan alet ve edevatı ve kitapları; arabacı kayıkçı hamal gibi küçük taşıt sahiplerinin ancak geçimlerini sağlayan taşıt vasıtaları
5. Borçlu veya ailesinin geçimleri için gerekli ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren mandası veya ineği veyahut üç keçi veya koyunu ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları
6. Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ile;
7. Memleketin ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emekli aylıkları ile bu kabil kimselerin dul ve yetimlerine bağlanan aylıklar ve ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış ikramiyeleri
8. Bir yardım sandığı veya derneği tarafından hastalık zaruret ve ölüm gibi hallerde bağlanan aylıklar
9. Vücut ve sağlık üzerine ika edilen zararlar için tazminat olarak zarar görenin kendisi veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen veya verilmesi gereken paralar
10. Askerlik malullerine şehit yetimlerine verilen harp malullüğü zammı ile 1485 sayılı kanun gereğince verilen tekel beyiyeleri
11. Harcırah Kanununa göre yapılan ödemeler
Kısmen haczedilebilen gelirler :
Aylıklar ödenekler her çeşit ücretler intifa hakları ve hasılatı ilama bağlı olmayan nafakalar emeklilik aylıkları sigorta ve emeklilik sandıkları tarafından bağlanan gelirler kısmen haczolunabilir. Ancak haczolunacak miktar bunların üçte birinden çok dörtte birinden az olamaz.
Asgari ücreti aşmayan aylık gelirlerin onda birinden fazlası haczolunamaz.
Yetişmemiş mahsullerin haczi :
Yetişmemiş her nevi toprak ve ağaç mahsulleri yetişmeleri zamanından geriye doğru iki ay içinde haczolunabilir. Bu suretle haczedilmiş olan mahsullerin borçlu tarafından başkasına devri haczi yapan tahsil dairesine karşı hükümsüz olup takibatın devamına engel olmaz.
Bu hüküm alacağı gayrimenkul rehni ile sağlanmış olan alacaklının mütemmim cüzü olarak gayrimenkulün yetişmemiş mahsulleri üzerinde haiz olduğu hakkı kaldırmaz. Şu kadar ki alacaklı rehnin paraya çevrilmesi için mahsullerin yetişmesinden önce takip isteğinde bulunmuş olmalıdır.
Haczin neticeleri :
Borçlu alacaklı amme idaresinin muvafakatini almaksızın hacizli mallarda tasarrufta bulunamaz.Haczedilmiş olan mal üzerinde üçüncü şahsın zilyedlik hükümlerine istinaden hüsnüniyetle elde ettiği haklar mahfuzdur.
Paraya çevirme :
Haczedilen her türlü mallar satılarak paraya çevrilir.
Satıştan elde edilen bedelden takip masrafları ve takip edilen amme alacağı düşüldükten sonra geriye kalan kısmı borçlunun ödeme zamanı gelmiş veya muacceliyet kesbetmiş borçlarına mahsup edilir ve artanı hacze iştirak etmiş başka daire yoksa borçluya verilir hacze iştirak etmiş başka daire varsa artan kısımdan evvela bu dairelerin alacakları ayrıldıktan sonra bakiyesi borçluya verilir.
Satıştan elde edilecek bedelin amme alacağından önce ödenmesi gereken borçlarla takip giderlerini geçmeyeceği kesin olarak biliniyorsa hacizli malın satışını tahsil dairesi tehir edebilir. Şu kadar kialacağı amme idaresi alacağından önce gelenlerin takip hakları mahfuzdur.
Aciz hali :
Yapılan takip sonunda borçlunun haczi caiz malı olmadığı veya bulunan malların satış bedeli borcunu karşılamadığı takdirde borçlu aciz halinde sayılır.Yapılan takip safhalarıyla bakiye borç miktarı bir aciz fişinde gösterilerek aciz hali tespit olunur.
Aczin neticeleri :
Aciz halindeki borçlu hakkında teminat ve faiz aranmadan 48inci madde hükmü tatbik olunabilir
Alacaklı tahsil dairesi aciz halindeki borçlunun mali durumunu zamanaşımı süresi içinde devamlı olarak takip eder.
Menkul malların haczi:
Her türlü menkul mallar cins ve nevileri vasıfları alametleri sayı ve miktarları ve tahmin edilen değerleri haciz zaptında tespit edilmek suretiyle haczolunur.
Haciz sırasında bulunacaklar ve haciz zaptı:
Haciz sırasında borçlu veya zilyed veya bunların; vekilleri işçi müstahdem veya aileleri efradından birisi kendilerini temsilen bulunur. Bunlar haciz yerinde bulunmaz veya o sırada bulundurulmaları sağlanamazsa gıyapta haciz yapılır. Gıyapta yapılan hacizlerde zabıta memuru veya muhtar veya ihtiyar kurulu üyelerinden biri veya borçlunun veya zilyedin komşularından iki kişi hazır bulundurulur. Tanzim edilen haciz zaptında hacze esas olan haciz varakasının tarih ve numarası haczin yapıldığı yer gün ve saat haczedilen malların neler olduğu tahmin edilen değerleri haciz sırasında bulunan kimseler varsa üçüncü şahısların iddiaları vesair lüzumlu hususlar belirtilir hazır bulunanlarca imzalanarak haciz işi tamamlanır.
Gıyapta yapılan hacizlerde zaptın bir örneği borçlu veya zilyede derhal tebliğ olunur.
Üçüncü şahıslardaki menkul malların alacak ve hakların haczi:
Hamiline yazılı olmayan veya cirosu kabil senede dayanmayan alacaklar ile maaş ücret kira vesaire gibi her türlü hakların ve fiilen zabıt tanzimi suretiyle haczi kabil olmayan üçüncü şahıslardaki menkul malların haczi borçlu veya zilyed olan veyahut alacak ve hakları ödemesi gereken hakiki hükmi şahıslara kurumlara haciz keyfiyetinin tebliği suretiyle yapılır. Borçlunun alacağı veya üçüncü şahıstaki bir malı haczedilip de üçüncü şahıs borcu olmadığı veya malın yedinde bulunmadığı veya haczin tebliğinden evvel borç ödenmiş veya mal istihlak edilmiş yahut kusuru olmaksızın telef olmuş veya alacak borçluya veya emrettiği yere verilmiş olduğu gibi bir iddiada ise keyfiyeti haczin kendisine tebliğinden 7 gün içinde tahsil dairesine yazılı beyanla bildirmeye mecburdur. Bildirmediği takdirde mal elinde ve borç zimmetinde sayılır ve hakkında bu kanun hükümleri tatbik olunur. Menkul malların aynen teslimi mümkün olmadığı takdirde değeri ödenir. Üçüncü şahısların genel hükümler gereğince asıl borçluya rücu hakları mahfuzdur.
Zor kullanma:
Haciz tatbikinde istendiği takdirde kilitli ve kapalı mahallerin açılması ve her türlü eşyanın gösterilmesi mecburidir. Gerekirse bu yerler zorla açtırılır kilit ve her türlü tertipler kırılabilir. Haczolunan malların zorla alınmasında hal ve durumun gerektirdiği her türlü zora başvurulabilir. Borçlunun üzerinde haczi kabil kıymetli mallar bulunduğu ve kendisi bunları rızasıyla teslim etmediği veya üzerinde sakladığı takdirde şahsına karşı da zor kullanılır.
Hacizde değerleme:
Haczedilen mallara haczi yapan memur tarafından değer biçilir borçlunun müracaatı üzerine veya tahsil dairesince lüzum görüldüğü takdirde yeniden bilirkişiye değer biçtirilir.
Haczedilen menkul malların korunması:
Haczedilen para kıymetli maden mücevher ticari senet hisse senedi ve tahvil gibi menkul mallar kaybolmalarını ve değiştirilmelerini önleyecek tedbirler alınarak tahsil dairelerince muhafaza olunur.
Sair menkul mallar uygun bir yerde muhafaza altına alınır veya güvenilir bir şahsa veyahut güvenilir bir şahsın kefaleti altında borçlunun veya zilyedin kendisinde bırakılır.
Menkul malları koruyacak olanların mecburiyet ve mesuliyetleri:
Borçlular zilyedler güvenilir şahıslar 82inci madde gereğince kendilerine bırakılan malları alacaklı amme idarelerince yapılacak ilk talep üzerine derhal ve kendilerine teslim edildiği zamandaki durumları ile geri vermek mecburiyetindedirler. Bu mecburiyeti yerine getirmeyenler haklarında yapılacak ceza takibinden başka bu malların kendilerine atfolunamayacak bir sebepten dolayı telef veya zayi olduğunu ispat edemedikleri takdirde geri verilmeyen malların değerleri tutarınca borçlu sayılıp bu kanunun hükümleri gereğince takip olunurlar.
Menkul malların satışı:
Menkul mallar tahsil dairelerince köylerde ihtiyar kurullarınca haciz yapıldığı tarihin üçüncü gününden itibaren üç ay içinde satışa çıkarılır.
Bozulma çürüme ve benzeri sebeplerle muhafazasına imkan olmayan veyahut beklediği takdirde mühim bir değer düşüklüğüne uğraması muhtemel bulunan malların paraya çevrilmesine derhal başlanabilir.
Satış şekli artırma ve ilan:
Menkul mallar tahsil dairelerinin satış mahallinde açık artırma ve peşin para ile satılır. Tahsil dairesince uygun görülmesi halindeartırma malın mahallinde de yapılabilir. Açık artırma ile satışa çıkarılan mal artırma sonunda üç defa yüksek sesle duyurulduktan sonra en çok artırana ihale edilir. Bozulma çürüme ve benzeri sebeplerle korunması mümkün olmayan ya da beklediği zaman önemli bir değer düşüklüğüne uğrayacağı anlaşılan mallar en uygun yerde pazarlıkla borsası bulunan mallar ilgili borsada satılabilir. İlk artırmada satılamayan malların ikinci artırması bir başka il veya ilçede yapılabilir.Gerekli hallerde artırmanın yapılacağı yer gün ve saat satılacak malların nevi önceden ilan olunur. İlanın şekli artırmanın tarzı yeri ve günü alacaklı amme idaresinin ve borçlunun menfaatine en uygun gelen şekli göz önünde tutularak alacaklı amme idaresince tespit olunur. Satılan mal bedeli alınmadan teslim edilmez. Tahsil dairesi mal bedelinin ihale gününü takip eden günden itibaren üç gün içinde ödenmesi için mühlet verebilir.
Müşterinin malı almaktan vazgeçmesi:
Müşteri malı almaktan vazgeçer veya verilen mühlet içinde bedelin tamamını vermezse mal ikinci defa artırmaya çıkarılır ve en çok artırana ihale olunur. Mal birinci defa kendisine ihale olunan kimseden iki ihale arasındaki fark ve diğer zararlar ve % 5 faiz veya ikinci ihalede talip çıkmaması sebebiyle ihale yapılamadığı takdirde birinci ihale bedeli ve diğer zararlar ve % 5 faiz ayrıca bir hüküm alınmasına hacet kalmaksızın bu kanun hükümlerine göre tahsil edilir ve o mal için idarece yapılan her nevi masraflar alınmak suretiyle mal kendisine terkolunur. Mal bedeli ihale yapılan şahıstan tahsil edilemediği müddetçe asıl borçlunun borçlu sıfatı devam eder.
Satılamayan menkul mallar:
Haczedilen menkul mallara verilen bedel 81inci maddede tespit olunan değerin % 75inden aşağı olursa veya hiç alıcı çıkmazsa ilk artırma tarihinden başlayarak 15 gün içinde uygun görülen zamanlarda bu mallar tekrar satışa çıkarılır. Bu ikinci artırmada verilen bedel ne olursa olsun satış yapılır.
Menkul mallar yerinde veya başka yere götürüldüğü halde yine satılmaz veya taşıma giderlerinin çokluğu yüzünden başka yere götürülmesi uygun görülmezse yukarıdaki 15 günlük sürenin bitmesinden itibaren 6 ay içinde pazarlıkla satılır. Bu suretle de satılamadığı takdirde haczedilen mallar borçluya geri verilebilir.
Gayrimenkul malların gemilerin haczi:
Her türlü gayrimenkul malların gemilerin haczi sicillerine işlenmek üzere haciz keyfiyetinin tapuya veya gemi sicillerinin tutulduğu daireye tebliğ edilmesi suretiyle yapılır.
Gayrimenkul haczi bunların hasılat ve menfaatlerine de şamildir. Ancak borçlunun başkaca bir geliri yoksa kendisinin ve ailesinin geçimleri için kafi miktarda mahsulden veya satıldıkça bedelinden münasip miktarı borçluya bırakılır.
Alacaklı tahsil dairesi haczedilen gayrimenkul ve gemilerin idaresi ve işletilmesi menfaat ve hasılatın toplanması için gereken tedbirleri alır.
Haczin rehinli alacaklılara bildirilmesi:
Gayrimenkul haczinde gayrimenkul kendilerine rehnedilmiş olan alacaklılara tapu dairesince hacizden haber verilir.
Satış ve satış komisyonları:
Gayrimenkuller satış komisyonlarınca açık artırma ile satılır. Satış komisyonu il ve ilçelerde en büyük mal memurunun veya tevkil edeceği zatın reisliği altında belediye meclisi tarafından kendi azası arasından seçilmiş bir zat ile alacaklı amme idaresinin selahiyetli bir memurundan ve gayrimenkulün bulunduğu yer tapu sicil muhafızından teşekkül eder.
Gayrimenkullere değer biçme:
Satışa çıkarılacak gayrimenkullere bilirkişinin mütalaası alınmak suretiyle satış komisyonu tarafından rayiç değer biçilir.
Gayrimenkullerin satış şartnamesi:
Tahsil dairesi satılacak gayrimenkuller için aşağıdaki kayıtları ihtiva eden bir şartname tanzim eder:
1. Gayrimenkul malikinin adı soyadı ve adresi
2. Gayrimenkulün bulunduğu mahalle sokak ve kapı numarası durumu ve hususi vasıfları
3. Gayrimenkulün artırmaya esas olarak biçilen rayiç değeri
4. % 75 nispetindeki teminat tutarı
5. Gayrimenkul üzerindeki henüz vadesi gelmemiş rehinler hakkında gerekli bilgilerle satışın gayrimenkul üzerindeki irtifak haklarıgayrimenkul mükellefiyetleri ipotekler ipotekli borç senetleri irat senetleriyle birlikte yapılacağı
6. Gayrimenkulün rehni suretiyle sağlanmış muaccel borçlar varsa bunların müşteriye devredilmeyip satış bedelinden tercihan ödeneceği
Gayrimenkul satışında ilan:
Alacaklı tahsil dairesi gayrimenkul satışını artırma tarihinden en az 15 gün önce başlamak şartıyla ilan eder. İlanların yer müddet ve şekillerine ait umumi esaslar Maliye Vekaletince tayin olunur.
İlanda satışın yapılacağı yer gün saat ve satılacak gayrimenkulün durumu ile vasıfları gösterilir.
İlanın birer örneği borçluya vekil veya mümessiline ve gayrimenkulün tapu sicilinde hakkı kayıtlı bulunanlardan adresi belli olanlara tebliğ olunur.
Gayrimenkul mallarda artırma ve ihale:
Artırmaya iştirak edeceklerden gayrimenkule biçilmiş rayiç değerin % 75u nispetinde 10uncu maddenin 1 ile 4üncü bentlerinde yazılı teminat alınır.
Gayrimenkul artırma sonunda üç defa bağırıldıktan sonra en çok artırana ihale olunur. Şu kadar ki artırma bedeli gayrimenkul için biçilmiş olan değerin % 75ini bulmak lazımdır. Şayet amme alacağına rüçhanı olan diğer alacaklar bu gayrimenkul ile temin edilmiş ise artırma bedelinin bu suretle rüçhanı olan alacakların tutarından fazlaya çıkması ve yapılmış ve yapılacak masrafları da karşılaması şarttır.
Gayrimenkulün rehni suretiyle sağlanmış muaccel borçlar alıcıya devredilmez satış bedelinden ödenir.
Haczedilen gayrimenkullerin ayrılması mümkün olup da bir kısmının bedeli amme alacağını karşılamaya yettiği takdirde borçlu yazı ile istemedikçe artan kısım satılmaz. Gerekirse tapu dairesine satılacak kısım tefrik ettirilir.
İhale kararının bir örneği borçluya veya vekil veya mümessiline ve gayrimenkulün tapu sicilinde hakkı kayıtlı bulunanlardan adresi belli olanlara tebliğ olunur.
Artırmanın uzatılması:
Artırmada yukarıdaki maddede yazılı miktar elde edilmemiş ise en çok artıranın taahhüdü baki kalmak şartıyla artırma 7 gün daha uzatılır. 7nci günü aynı saatte gayrimenkul en çok artırana ihale edilir. Evvelce yapılan ilanda bu hususlar belirtilir. Şu kadar kirüçhanlı alacaklı bulunduğu takdirde ihale bedelinin rüçhanlı alacakla birlikte masrafları da aşması şarttır aşmazsa satış yapılmaz.
İhalenin yapılamaması:
Artırmalarda istekli çıkmadığı veya teklif edilen bedel 95inci maddede yazılı olduğu üzere rüçhanlı alacakla masrafları aşmadığı takdirde amme idaresince teferruğ edilinceye kadar gayrimenkul üzerindeki haciz devam eder. Bu müddette tahsil dairesine herhangi bir istekli müracaat ettiği takdirde bu müracaat alacaklı amme idaresince uygun görülmek şartiyle satış için 7 günlük bir ilan yapılarak gayrimenkul 95inci madde hükümleri dairesince en çok artırana ihale olunur. Gayrimenkul teferruğ edilinceye kadar bir istekli çıkmadığı takdirde tahsil dairesi mahcuz malı uygun gördüğü zamanlarda satışa çıkarabilir.
Gayrimenkul satış bedelinin tahsili:
Gayrimenkul kendisine ihale olunan kimse derhal veya verilen mühlet içinde parayı vermezse ihale kararı feshedilir ve gayrimenkulsatış komisyonunca hemen 7 gün müddetle artırmaya çıkarılır. Bu artırmayı alakadarlara tebliğe hacet olmayıp yalnız ilanla iktifa olunur ve en çok artırana ihale edilir.
Birinci defa kendisine ihale yapılan kimse iki ihale arasındaki farktan ve diğer zararlardan mesuldür. İhale farkı ve geçen günlerin faizi ayrıca hükme hacet kalmaksızın teminattan mahsubu yapıldıktan sonra bakiyesi tahsil dairesince tahsil olunur. Faiz % 5ten hesap olunur. Aradaki farkın amme alacağını aşan miktarını bundan mesul olan şahıstan tahsil edebilmek üzere malı satılan amme borçlusuna dairece bir vesika verilir.
Gayrimenkullerin teferruğu ve geri verilmesi:
İkinci artırma tarihinden başlayarak bir yıl içinde gayrimenkul en az bir kere daha satışa çıkarıldığı halde satılmasına imkan bulunmadığı takdirde gayrimenkul alacaklı amme idaresinin talebi üzerine ve satış komisyonu kararıyla amme idaresince teferruğ edilebilir. Teferruğ bedeli gayrimenkulün biçilen rayiç değerinin % 50sidir.
Teferruğ muamelesinin ikmalini müteakip takip ve teferruğ masrafları düşüldükten sonra artan bedel borca mahsup edilir. Teferruğ edilen gayrimenkul teferruğ kararı tarihinden itibaren bir yıl müddetle satışa çıkarılamaz.
Borçlu satış komisyonunun teferruğ kararı tarihinden başlayarak bir yıl içinde amme alacağını gecikme zamları ile birlikte ödediği takdirde gayrimenkul kendisine geri verilir. Ferağ masrafı borçluya aittir.
Teferruğ kararı verilmeden evvel biçilen rayiç bedelin % 75i veya fazlasıyla hariçten talip çıkarsa alacaklı amme idaresi teferruğdan vazgeçer.
İhalenin neticesi fesih ve tescil:
Satış komisyonu tarafından gayrimenkul kendisine ihale edilen alıcı o gayrimenkulün mülkiyetini iktisap etmiş olur. İhalenin feshi gayrimenkulün bulunduğu yerin icra tetkik merciinden şikayet yoluyla istenebilir. İhalenin ilgililere tebliği tarihi şikayet için muayyen olan 7 günlük müddete başlangıç sayılır. Tetkik merciinin vereceği karar 10 gün içinde temyiz olunabilir. Temyiz talebini Temyiz İcra ve İflas Dairesi tetkik eder. İhale edilen malın değeri iki bin lirayı aştığı takdirde murafaa istenebilir. İhalenin feshi veya kaydın tashihi hakkında başkaca mahkemeye veya idari kaza mercilerine müracaat olunmaz. Tescil için tapu dairesine yapılacak tebligat şikayet için muayyen müddetin geçmesinden ve eğer şikayet edilmişse şikayetin intacından sonra yapılır.
İflas yoluyla takip:
Amme alacaklarının tahsili için İcra ve İflas Kanunu hükümleri dairesinde amme borçlusunun iflası istenebilir.
İflas dairesi amme alacaklarının iflas masasına geçirilmesini temin için hakkında iflas açılan kimseleri ve basit ve adi tasfiye şekillerinden hangisinin tatbik edileceğini bulunduğu yerdeki amme idarelerine zamanında bildirmeye mecburdurlar.
Konkordato:
Amme idaresi tarafından iflas talebinde bulunulsa dahi tasdik edilen korkordato amme alacakları için mecburi değildir.
Tahsil zamanaşımı:
Amme alacağı vadesinin rastladığı takvim yılını takip eden takvim yılı başından itibaren 5 yıl içinde tahsil edilmezse zamanaşımına uğrar. Para cezalarına ait hususi kanunlardaki zamanaşımı hükümleri mahfuzdur.
Zamanaşımından sonra mükellefin rızaen yapacağı ödemeler kabul olunur.
Zamanaşımının Kesilmesi:
Aşağıdaki hallerde zamanaşımı kesilir:
1. Ödeme
2. Haciz tatbiki
3. Cebren tahsil ve takip muameleleri sonucunda yapılan her çeşit tahsilat
4. Ödeme emri tebliği
5. Mal bildirimi mal edinme ve mal artmalarının bildirilmesi
6. Yukarıdaki 5 sırada gösterilen muamelelerden herhangi birinin kefile veya yabancı şahıs ve kurumlar mümessillerine tatbiki veya bunlar tarafından yapılması
7. İhtilaflı amme alacaklarında kaza mercilerince bozma kararı verilmesi
8. Amme alacağının teminata bağlanması
9. Kaza mercilerince icranın tehirine karar verilmesi
10. İki amme idaresi arasında mevcut bir borç için alacaklı amme idaresi tarafından borçlu amme idaresine borcun ödenmesi için yazı ile müracaat edilmesi.
11. Amme alacağının özel kanunlara göre ödenmek üzere müracaatta bulunulması ve/veya ödeme planına bağlanması.
Kesilmenin rastladığı takvim yılını takip eden takvim yılı başından itibaren zamanaşımı yeniden işlemeye başlar. Zamanaşımının bir bozma karariyle kesilmesi halinde zamanaşımı başlangıcı yeni vade gününün rastladığı; amme alacağının teminata bağlanması veya icranın kaza mercilerince durdurulması hallerinde zamanaşımı başlangıcı teminatın kalktığı ve durma süresinin sona erdiği tarihin rastladığı; takvim yılını takip eden takvim yılının ilk günüdür.
Zamanaşımının işlememesi:
Borçlunun yabancı memlekette bulunması hileli iflas etmesi veya terekesinin tasfiyesi dolayısıyla hakkında takibat yapılmasına imkan yoksa bu hallerin devamı müddetince zamanaşımı işlemez.
Zamanaşımı işlememesi sebeplerinin kalktığı günün bitmesinden itibaren başlar veya durmasından evvel başlamış olan cereyanına devam eder.
Tabii afetler sebebiyle terkin:
Yangın yer sarsıntısı yer kayması su basması kuraklık don zararlı hayvan ve haşarat istilası ve bunlara benzeyen afetler yüzünden zarara maruz kalan varlıklarının ve mahsullerinin en az üçte birini kaybedenler adına tahakkuk ettirilmiş ve afetlerin zarar verdiği gelir kaynakları ile ilgili amme alacakları İcra Vekilleri Heyeti kararıyla kısmen veya tamamen terkin olunur.
Bu madde hükmünden faydalanmak için afetin vukuu tarihinden itibaren 6 ay içinde ilgili amme idaresine yazı ile mürcaat edilmesi şarttır.
Tahsil İmkansızlığı Sebebiyle Terkin:
Yapılacak takip sonunda tahsili imkânsız veya tahsili için yapılacak giderlerin alacaktan fazla bulunduğu anlaşılan 5.000.000 liraya kadar (5.000.000 lira dahil)(*) amme alacakları amme idarelerince terkin yetkisini haiz olanlar tarafından tahsil zamanaşımı süresi beklenilmeksizin terkin olunabilir. Bakanlar Kurulu bu miktarı on katını kadar artırmaya yetkilidir.
Maliye ve Gümrük Bakanı yukarıdaki fıkra hükmüne göre terkin edilecek amme alacağının miktarını belirlemeye yetkilidir. .
Yasaklar ve cezalar
Bu kanunun tatbikinde vazifeli bulunan kimseler bu vazifeleri dolayısiyle amme borçlusunun ve onunla ilgili kimselerin şahıslarınamesleklerine işlerine muamele ve hesap durumlarına ait öğrendikleri sırlarla gizli kalması lazım gelen diğer hususları ifşa ettikleri takdirde 2 aydan 6 aya kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar.
Bu sırları kendileri veya başkaları için menfaat temini maksadı ile ifşa edenler beş aydan iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır ve bu suçun failleri ile birinci fıkradaki suçun mükerrirlerinin bir daha Devlet hizmetinde kullanılmamalarına karar verilir.
Bu Kanunun 41 inci maddesine göre amme alacağını tahsil yetkisi verilen kuruluşlara yapacakları tahsile yönelik bilgilerin verilmesi sırrın ifşaı sayılmaz. Bu bilgilerin verilmesine ilişkin usul ve esaslar Maliye Bakanlığınca belirlenir.
Artırmalara katılamayacak ve artırmalarda mal satın alamayacak olanlar:
Bu kanunun tatbikinde vazifeli bulunan kimseler bu kanun gereğince paraya çevrilecek malların artırmasına ne kendi adlarına ne de diğer kimseler ad ve hesabına iştirak edemeyecekleri ve bu artırmalardan mal satın alamayacakları gibi bu malları üçüncü şahıslar vasıtasıyla veya üçüncü şahıslara satın aldırıp onlardan beş sene müddetle teferruğ suretiyle dahi satın alamazlar. Bu memnuiyetbunların eşlerine ve üçüncü dereceye kadar (Bu derece dahil) kan ve sıhri hısımlarına da şamildir. Bu madde hükmüne aykırı hareket edenler üç aydan üç yıla kadar hapis ve altı aydan üç yıla kadar memuriyetten mahrumiyet cezası ile cezalandırılırlar.

9- Net İşletme Sermayesi Değişim Tablosu

Bu tablolardan, bilanço ve gelir tablosu dipnotları ve ekleri ile birlikte temel mali tabloları, diğerleri ise ek (Yardımcı) mali tabloları oluştururlar

Mali Tablolar İşletme içi ( Sahiplerine, ortaklarına,yöneticilerine ve çalışanlarına) ve işletme dışı ( Kredi verenlere, Devlete,Topluma, Muhtemel Ortaklara, Yatırımcılara, rakip işletmelere, Alıcı ve Satıcılara ) gruplara bilgi vermek üzere düzenlenir ve yine aynı kişi veya grupların işletmenin durumu ve geleceği ile ilgili bilgi edinmeleri ve tahminde bulunmaları için analiz edilir.

Karşılaştırmalı olarak düzenlenen bilançoların oluşan artış ve azalışları rakam ve yüzde olarak karşılaştırması yapılır. Önemli tutar ve yüzde olarak değişiklik gösteren bilanço kalemleri tespit edilir. Tespit edilen bilanço kalemlerindeki değişikliklerin diğer bilanço kalemleriyle ilişkisi kurulmaya çalışılır. Böylelikle analiz yapılmış olur. Tespit edilen hususlarla ilgili yorum tamamlanarak ilgili kişi veya kuruluşlara analiz sonuçlan bildirilir.

Bu analiz tekniğinde mali analistin görevi yalnızca bilanço kalemlerindeki değişiklikleri saptamak değil, değişikliklerin nedenini saptamak ve gelişmelerin olumlu olup olmadığını tespit etmektir.

BİLANÇO HESAPLARI
Bilançoda yer alan;  varlık, yabancı kaynak , öz kaynak ve nazım hesaplara bilanço hesapları denir.
Varlık hesapları aktif hesaplar,
yabancı kaynak ve öz kaynak  hesapları pasif hesaplar olarak  bilinir.

Aktif hesaplar ; işletmenin sahip olduğu ekonomik varlıklarını gösteren hesaplardır.
Diğer bir deyişle, işletmenin kaynaklarını nasıl kullandığını gösterir.

Aktif hesaplar içerisinde yer alan varlık hesaplarının ticari faaliyetlerde kullanılma, devir olma  ve paraya çevrilebilme hızları birbiri ile aynı değildir.
Bu nedenle ;
SMMM aktif hesaplar dönen varlıklar ve duran varlıklar olmak üzere iki gruba ayrılır.
SMMM Bilanço hesapları  faaliyet döneminin sonunda izleyen faaliyet dönemine aktarılır.
SMMM Bilanço hesapları yalnızca bir faaliyet dönemine ait olarak kullanılan hesaplar değildir.
SMMM Pasif hesaplar içerisinde yer alan borç hesaplarının geri ödeme süreleri aynı değildir.
Bu nedenle;
pasif hesaplar kısa vadeli yabancı kaynaklar, uzun vadeli yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar olmak üzere üç gruba ayrılır.

Nazım hesaplar;
Ticari işlem ortaya çıktığı tarihte işletmenin bilanço, gelir tablosu ve/ veya maliyet hesapları üzerinde etkisi olmayan, ancak işletmeyi belli bir taahhüt altına sokan ve ileride işletmenin varlıkları, kaynakları, gelirleri, giderleri ve maliyetleri üzerinde etkisi bulunabilmesi söz konusu olan işlemleri izlemek amacıyla kullanılan hesaplardır.

Gelir tablosunda; yer alan gelir,gider dönem net karı veya zararı hesaplarına gelir tablosu hesapları adı verilir.

Gelir tablosu hesapları gider hesaplar ve gelir hesapları olarak iki gruba ayrılır.

Gelir tablosu hesapları bir faaliyet dönemine ait hesaplar olmaları nedeniyle faaliyet döneminin sonunda gelir tablosu hesapları dönem karı ve zararı hesabına devredilerek kapatılır ve dönem net karı veya zararı hesaplanır.

İşletmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi ve faaliyet konusu olan mamul ve hizmetlerin üretiminde planlanan biçim ve niteliklere  getirilebilmesi amacıyla yapılan giderlerin ve maliyetlerin izlendiği hesaplar maliyet hesaplarıdır.

Maliyet hesapları maliyet – gider, yansıtma ve fark hesapları olarak gruplandırılır.

Maliyet hesapları bir faaliyet dönemine ait hesaplar olmaları nedeniyle faaliyet döneminin sonunda ilgili stok, maliyet ve  gider hesaplarına devredilerek kapatılır.

Bilanço Dipnotları, işletmelerin dönem bilançolarının ilgililer tarafından daha iyi bir şekilde anlaşılabilmesi için ilave ek bilgileri içeren notlarıdır.

Böylece, bilanço dipnotlarında yapılan açıklamalarla bir bütünlük sağlanmış olmaktadır.

Mali Tablolar Dipnotları ve açıklamaları ile bir bütünlük oluşturur. Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinde 30 adet bilanço dipnotu belirlenmiştir. Ancak, bilançonun ekine konulacak bu açıklamalar 29 nolu dipnotla görüldüğü üzere; bu adetle sınırlı olmayıp, varsa bunların dışındaki ek bilgilerde dipnot olarak eklenmelidir.

Bilanço dipnotları, düzenlenirken, işletmeler 30 adet dipnottan kendilerini ilgilendiren dipnotların numaralarını da belirterek tebliğdeki sıra dahilinde yazmalıdırlar.

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğine göre, standart bilançolar geçmiş dönemlerle mukayeseli olarak düzenlendiğinden, dipnot açıklamalarının da aynı şekilde hazırlanması gerekmektedir.

A)Türkiye  Serbest  Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Birliği tarafından yayımlanan Türkiye Muhasebe Standardı  Mali Tablolar dipnotlarına yer verilmiş ve bunların düzeltmeleri öngörülmüştür.

Ayrıca Mali Tabloların dünyadaki uygulaması dipnotların her gün biraz daha önem kazandığını ve Mali Tabloların ayrılmaz bir unsuru olduğunu görüyoruz.

GELİR TABLOSU DİPNOTLARI

Gelir Tablosu Dipnotları, işletmelerin dönem Gelir Tablosu ile ilgili bilgilerin, ilgililer tarafından daha iyi anlaşılabilmesi için ilave ek bilgilerdir.

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinde 13 adet Gelir Tablosu Dipnotları öngörülmüştür.

işletmeler bu dipnotlardan kendilerini ilgilendiren dipnotların numaralarını da belirterek tebliğdeki sıra dahilinde yazmalıdırlar.

İşletmeler Gelir Tablolarını geçmiş dönemlerle mukayeseli olarak düzenlediklerinden, dipnotlardaki bilgilerle karşılaştırılabilir şekilde yazılmasıdır.

3- DİPNOTLARIN DENETİME ETKİLERİ

İşletmelerin dönem Bilanço ve Gelir Tabloları ile ilgili dipnotlar, bilanço ve gelir tablosu ilgili ek açıklamaları içerdiğinden, denetimde bu bilgilerden büyük ölçüde istifade etme gereği vardır.

Bilindiği üzere; Denetim, işletmelerin iktisadi faaliyet ve olaylarla ilgili iddiaların önceden saptanmış ölçülere uygunluk derecesini araştırmak ve sonuçları ilgililere bildirmek amacıyla tarafsızca kanıt toplayan ve bu kanıtları değerlendiren sistematik bir çalışma sürecidir.

Bu tanımda görüldüğü üzere, denetimde işletmenin belirli bir sistem, düzen ve mevzuat çerçevesinde kayıtlara aldığı iktisadi faaliyet ve olaylar tarafsız ve deneyimli kimseler tarafından incelenmekte ve değerlemeye tabi tutulmaktadır.

Bu arada yapılan denetim çalışmaları sırasında her türlü denetim teknikleri, kanıt ve belgeler toplanmakta, bu arada Temel Mali Tablolarındaki dipnot açıklamalarından istifade edilmektedir.

Gerek sürekli denetimde, gerekse tanı tasdik kapsamında yapılan denetimlerde dipnotlardaki açıklamalar ve bilgiler denetçiye bazı konuları derinlemesine inceleme ve araştırma imkanı vermektedir.

Hatta Çağdaş denetim uygulamasında denetim raporlarında dipnotlarla ilgili açıklamalar ve bilgiler ayrıntılı ve nedenleri ile birlikte raporlanmaktadır.

Örneğin; Bilanço dipnotlarından 17 nolu stok değerleme yöntemi ile ilgili dipnotta ek bilgiler varsa bunun üzerine gidilmeli, stok yöntem değişikliğinin nedenleri araştırmalı bu değişikliğin vergi matrahını ne ölçüde etkilediği ve bu işlemi yapmaya yönelten nedenler nelerdir ortaya çıkartılmalıdır.

Yapılan tespitlerin  Denetim ve Tasdik Raporların aktarılması sağlanmalıdır.

Keza, Gelir Tablosu dipnotlarında yapılan açıklamalardan denetimde istifade edilmeli, dipnotta verilen bilgilerin derinlemesine araştırılması yapılarak, vergi matrahına etkileri tespit edilerek, denetim ve tasdik raporlarına sonuçlar aktarılmalıdır.

Örneğin; Gelir Tablosu Dipnotlarından 8 nolu dipnotta görüldüğü üzere;

Amortisman hesaplama yöntemlerinde yapılan değişiklikle ilgili bilgiler araştırılmalı,  işletmenin  hızlandırılmış  amortisman ayırma  yönteminden vazgeçerek, normal amortisman yöntemini seçmiş olmasının nedenleri araştırılmalı ve dönem matrahını ne şekilde etkilediği, işletmenin bu yola neden gittiği tespit edilerek denetim ve tasdik raporlarına yazılmalıdır.

Gerek Bilanço, gerekse Gelir Tablosu ile ilgili dipnot açıklamaları denetçiye büyük bilgileri içeren ve o konuda derinlemesine araştırma ve inceleme, kanıt ve belge toplama imkanı sağlayan çok önemli bilgilerdir.

Bu bilgiler sayesinde denetçi, denetim faaliyetlerini daha sağlıklı bir düzeye getirme imkanı bulur.

Sonuç olarak, Denetim ve Tasdik işlemlerin de Dipnotlar denetçinin istifinde edeceği değerlemeye ve araştırmaya tabi tutacağı konuları içeren bilgiler olarak değerlendirilmesi ve buradan elde edilen bilgilerin ve sonuçlarının denetim ve tasdik raporlarına aktarılması gerekir.

Gelir Tablosu Dipnotları, işletmelerin dönem Gelir Tablosu ile ilgili bilgilerin, ilgililer tarafından daha iyi anlaşılabilmesi için ilave ek bilgilerdir.

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinde 13 adet Gelir Tablosu Dipnotları öngörülmüştür.

işletmeler bu dipnotlardan kendilerini ilgilendiren dipnotların numaralarını da belirterek tebliğdeki sıra dahilinde yazmalıdırlar.

İşletmeler Gelir Tablolarını geçmiş dönemlerle mukayeseli olarak düzenlediklerinden, dipnotlardaki bilgilerle karşılaştırılabilir şekilde yazılmasıdır.

3- DİPNOTLARIN DENETİME ETKİLERİ

İşletmelerin dönem Bilanço ve Gelir Tabloları ile ilgili dipnotlar, bilanço ve gelir tablosu ilgili ek açıklamaları içerdiğinden, denetimde bu bilgilerden büyük ölçüde istifade etme gereği vardır.

Bilindiği üzere; Denetim, işletmelerin iktisadi faaliyet ve olaylarla ilgili iddiaların önceden saptanmış ölçülere uygunluk derecesini araştırmak ve sonuçları ilgililere bildirmek amacıyla tarafsızca kanıt toplayan ve bu kanıtları değerlendiren sistematik bir çalışma sürecidir.

Bu tanımda görüldüğü üzere, denetimde işletmenin belirli bir sistem, düzen ve mevzuat çerçevesinde kayıtlara aldığı iktisadi faaliyet ve olaylar tarafsız ve deneyimli kimseler tarafından incelenmekte ve değerlemeye tabi tutulmaktadır.

Bu arada yapılan denetim çalışmaları sırasında her türlü denetim teknikleri, kanıt ve belgeler toplanmakta, bu arada Temel Mali Tablolarındaki dipnot açıklamalarından istifade edilmektedir.

Gerek sürekli denetimde, gerekse tanı tasdik kapsamında yapılan denetimlerde dipnotlardaki açıklamalar ve bilgiler denetçiye bazı konuları derinlemesine inceleme ve araştırma imkanı vermektedir.

Hatta Çağdaş denetim uygulamasında denetim raporlarında dipnotlarla ilgili açıklamalar ve bilgiler ayrıntılı ve nedenleri ile birlikte raporlanmaktadır.

Örneğin; Bilanço dipnotlarından 17 nolu stok değerleme yöntemi ile ilgili dipnotta ek bilgiler varsa bunun üzerine gidilmeli, stok yöntem değişikliğinin nedenleri araştırmalı bu değişikliğin vergi matrahını ne ölçüde etkilediği ve bu işlemi yapmaya yönelten nedenler nelerdir ortaya çıkartılmalıdır.

Yapılan tespitlerin  Denetim ve Tasdik Raporların aktarılması sağlanmalıdır.

Keza, Gelir Tablosu dipnotlarında yapılan açıklamalardan denetimde istifade edilmeli, dipnotta verilen bilgilerin derinlemesine araştırılması yapılarak, vergi matrahına etkileri tespit edilerek, denetim ve tasdik raporlarına sonuçlar aktarılmalıdır.

Örneğin; Gelir Tablosu Dipnotlarından 8 nolu dipnotta görüldüğü üzere;

Amortisman hesaplama yöntemlerinde yapılan değişiklikle ilgili bilgiler araştırılmalı,  işletmenin  hızlandırılmış  amortisman ayırma  yönteminden vazgeçerek, normal amortisman yöntemini seçmiş olmasının nedenleri araştırılmalı ve dönem matrahını ne şekilde etkilediği, işletmenin bu yola neden gittiği tespit edilerek denetim ve tasdik raporlarına yazılmalıdır.

Gerek Bilanço, gerekse Gelir Tablosu ile ilgili dipnot açıklamaları denetçiye büyük bilgileri içeren ve o konuda derinlemesine araştırma ve inceleme, kanıt ve belge toplama imkanı sağlayan çok önemli bilgilerdir.

Bu bilgiler sayesinde denetçi, denetim faaliyetlerini daha sağlıklı bir düzeye getirme imkanı bulur.

Sonuç olarak, Denetim ve Tasdik işlemlerin de Dipnotlar denetçinin istifinde edeceği değerlemeye ve araştırmaya tabi tutacağı konuları içeren bilgiler olarak değerlendirilmesi ve buradan elde edilen bilgilerin ve sonuçlarının denetim ve tasdik raporlarına aktarılması gerekir.

Fon akım tablosu mali durumda meydana gelen değişmeleri inceler.

*Aktifte artış pasifte azalış fon kullanımını tersi ise fon kaynağını ifade eder.

Hiç arzu edilmeyen fon kullanımı, ‘’düzeltilmiş dönem zararıdır’’Çünkü fonlar temelli kaybedildiği gibi yeni fona gereksinim duyulur. En çok arzu edilen fon kullanımı,’’düzeltilmiş dönem karıdır’’. Kapanan yıla olduğu kadar gelecek yılda da ekonomik faaliyetlere fon girişine neden olacağı beklenir.

*Düzeltilmiş dönem karı veya zararı; haksız yere arttırılan unsurlar düşülerek, haksız yere azaltılan unsurlar eklenerek düzeltilmiş dönem net kar veya zararına ulaşılır.

Net Çalışma Sermayesi Değişim Tablosu: Bir dönemden diğerine net çalışma sermayesinde meydana gelen değişmeyi, nedenleriyle birlikte göstermek ve incelemek üzere hazırlanana tablodur.

N.Ç.S.D.T. düzenlenirken fon kavramı dönen varlıklarla kısa vadeli yabn. Kaynaklar arasında ki fark olarak tanımlanır. Tablo hazırlanırken iki yılın bilançosuna, ikinci yılın gelir tablosuna ve ek bilgilere ihtiyaç vardır.

Dönen varlıkta ki artış KVYK azalışlar net çalışma sermayesini arttırır. Tersi ise azaltır.

Fon kullanım toplamı; fon kaynaklarından büyükse;

-Net çalışma serm azalış olur

-N.Ç.S. noksana geçer

-Kısa vadeli borçları ödeme gücü kalmaz

-Fon kaynağı yaratılamaz

-Bir önceki yılın net çalışma serm harcama yapılır.

Net Çalışma Serm değişim tablosundaki sonuç; fon kaynak toplamının fon kullanımlarından büyük olması istenir.

Nakit Akım Tablosu: Bir dönemden diğerine kasa ve banka kalemlerinde meydana gelen değişimlerin nedenlerini gösteren tablodur. Amaç; nakit fon yaratma gücü ve fon ihtiyacını belirlemektir. Nakit akım fon tanımı ikinci halini alır; para ve benzeri şeyler olarak kullanılır.

Kasa ve bankada ki değişimleri inceler.

En çok tercih edilen nakit kaynağı; peşin satışlar ve ticari alacaklardır.

Nakit akım tablosunun kullanımları kaynağından büyük olması, nakitte azalışı meydana getirir.

Olağan gelir ve karlar; olağan gider ve zararları aynı zamanda finansman giderlerini karşılamalıdır.

Karşılık giderleri ve reeskont faiz gideri nakit çıkışı gerektirmeyen unsur olarak ‘’olağan gider ve zarara’’ atılmalıdır.

FON KAYNAKLARI

1 – Faaliyetlerden Sağlanan Kaynaklar: Bu başlıkta işletmenin olağan faaliyetlerinden sağlanan net kaynak tutarı gösterilir.

Bu kalemin hesaplanmasında, gelir tablosundaki olağan kar bir fon kaynağı olarak dikkate alınır. Bu tutara, karın oluşumuna etki eden ancak, gerçek anlamda bir fon hare­keti sağlamayan giderler eklenir, fon hareketi sağlamayan gelirler ise indirilir.

Fon çıkışı gerektirmediği için eklenmesi, gereken giderler; amortismanlar, karşılıklar ve gelecek aylara ait giderlerin döneme ilişkin paylarıdır. Olağan karı olumlu etkilemekle birlikte fon girişi saylamayan gelecek aylara ait gelirlerin bu döneme ilişkin payları ve konusu kalmayan karşılıklar bu kardan indirilir.

2 – Olağandışı Faaliyetlerden Sağlanan Kaynaklar: Bu grupta, işletmenin süreklilik göstermeyen olağandışı işlemlerinden dolayı sağladığı net fon tutarı gösterilir.

Olağandışı gelir ve karlar ile olağandışı gider ve zararlar arasındaki pozitif farkı gösteren olağandışı kara, fon çıkışı gerektirmeyen kalemler eklenir ve fon girişi sağlamayan kalemler bu kardan indirilir.

Duran varlık satışlarından sağlanan kaynağın satış tutarı üzerinden fon akım tablo­sunda yer alması gerektiğinden, olağandışı gelir ve karlara kaydedilen duran varlık satış karı veya zararının gerekli düzeltmeyi yapmak üzere, olağandışı kara; duran varlık satış zararı eklenir ve duran varlık satış karı ise indirilir.

3 – Dönen Varlıklar Tutarındaki Azalışlar: Dönen varlıkların brüt tutarında orta­ya çıkan azalışları ifade eder.

4 – Duran Varlıklar Tutarındaki Azalışlar: Duran varlıkların tutarındaki azalışlar da bir fon kaynağıdır. Duran varlık satışından sağlanan kaynaklar satış tutarı üzerinden tabloda gösterilir.

5 – Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklardekl Artışlar: Bilançolardaki borç ve gider karşılıkları dışında, kısa vadeli yabancı kaynak kalemlerindeki artışları gösterir.

6 – Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklardaki Artışlar: İşletmenin bilançoda yer alan borç ve gider karşılıkları dışında, uzun vadeli yabancı kaynak artışlarını ifade eder.

7 – Sermaye Artırımı: İşletmenin sermayesinde dış kaynaklardan sağlanan artış tutarlarını ifade eder.

8 – Hisse Senetleri İhraç Primleri: Cari dönemle ilgili ihraç primi tutarları da bir fon kaynağıdır.

B- FON KULLANIMLARI:

1 – Faaliyetlerle İlglli Fon Kullanımı: İşletmenin dönem faaliyetini zarala kapatması halinde bu zarar tutarı bir kaynak kullanımıdır.

Fon çıkışı gerektirmeyen giderler, olağan zararı azaltır. Buna karşılık, fon girişi sağl­amayan gelirler, olağan zararı artırır. Bu ekleme ve indirimler sonucunda pozitif bir tutarın ortaya çıkması durumunda; söz konusu tutar, fon kaynağı olarak dikkate alınır.

2 – Olağandışı Faaliyetlerle İlgili Kullanımlar: Olağandışı gelir ve karlar ile olağandışı gider ve zararlar arasındaki negatif fark, olağandışı zararı ifade eder. Bu olağan­dışı zarara, fon çıkışını gerektirmeyen kalemlerin eklenmesi ve fon girişi sağlamayan ka­lemlerin indirilmesi sonucunda bulunan negatif fark olağandışı faaliyetlerle ilgili fon kulla­nımıdır. Bu farkın pozilif bir tutar olması durumunda, fon kaynağı olarak dikkate alınması gerekir.

3 – Ödenen Vergi ve Benzerleri: Bir önceki dönem karından ödenen kurumlar ve gelir vergileri ile diğer kesinti kalemlerini gösterir.

4 – Ödenen Temettüler: Bir önceki dönem karından pay sahiplerine ve diğer kişilere ödenen temettüler ve yedeklerden dağıtılan temettüleri ifade eder.

5 – Dönen Varlıkların Tutarındaki Artışlar: İşletmenin dönen varlıklarının brüt tutarında meydana gelen artışları ifade eder.

6 – Duran Varlıkların Tutarındaki Artışlar: Yeniden değelemeden kaynaklananlar dışında, duran varlıkların brüt tutarında ortaya çıkan artışları içerir.

7 · Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklardaki Azalışlar: İşletmenin borç ve gider karşılıkları dışında, kısa vadeli yabancı kaynak kalemlerindeki azalışları ifade eder.

8 – Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklardaki Azalışlar: İşletmenin borç ve gider karşılıkları dışındaki, uzun vadeli yabancı kaynaklarında ortaya çıkan azalışları ifade eder.

9 – Sermayedeki Azalış: İlgili mevzuat uyannca semayede yapılan indirim tutarlarını ifade eder.

Fon çıkışı gerektirmeyen giderler, olağan zararı azaltır. Buna karşılık, fon girişi sağl­amayan gelirler, olağan zararı artırır. Bu ekleme ve indirimler sonucunda pozitif bir tutarın ortaya çıkması durumunda; söz konusu tutar, fon kaynağı olarak dikkate alınır.

2 – Olağandışı Faaliyetlerle İlgili Kullanımlar: Olağandışı gelir ve karlar ile olağandışı gider ve zararlar arasındaki negatif fark, olağandışı zararı ifade eder. Bu olağan­dışı zarara, fon çıkışını gerektirmeyen kalemlerin eklenmesi ve fon girişi sağlamayan ka­lemlerin indirilmesi sonucunda bulunan negatif fark olağandışı faaliyetlerle ilgili fon kulla­nımıdır. Bu farkın pozilif bir tutar olması durumunda, fon kaynağı olarak dikkate alınması gerekir.

3 – Ödenen Vergi ve Benzerleri: Bir önceki dönem karından ödenen kurumlar ve gelir vergileri ile diğer kesinti kalemlerini gösterir.

4 – Ödenen Temettüler: Bir önceki dönem karından pay sahiplerine ve diğer kişilere ödenen temettüler ve yedeklerden dağıtılan temettüleri ifade eder.

5 – Dönen Varlıkların Tutarındaki Artışlar: İşletmenin dönen varlıklarının brüt tutarında meydana gelen artışları ifade eder.

6 – Duran Varlıkların Tutarındaki Artışlar: Yeniden değelemeden kaynaklananlar dışında, duran varlıkların brüt tutarında ortaya çıkan artışları içerir.

7 · Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklardaki Azalışlar: İşletmenin borç ve gider karşılıkları dışında, kısa vadeli yabancı kaynak kalemlerindeki azalışları ifade eder.

8 – Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklardaki Azalışlar: İşletmenin borç ve gider karşılıkları dışındaki, uzun vadeli yabancı kaynaklarında ortaya çıkan azalışları ifade eder.

9 – Sermayedeki Azalış: İlgili mevzuat uyannca semayede yapılan indirim tutarlarını ifade eder.

MALİ ANALİZ TÜRLERİ
3.1.Kapsamına Göre Mali Analiz Türleri
3.1.1.Statik Analiz
3.1.2.Dinamik Analiz
3.2.Analizi Yapanın Durumuna Göre Mali Analiz Türleri
3.2.1.İç analiz
3.2.2.Dış analiz
3.3.Amacına Göre Mali Analiz Türleri
3.3.1.Yatırım analizi
3.3.2.Kredi analizi
3.3.3.Yönetim analizi

I- FİNANSAL ANALİZ TÜRLERİ

Finanssal tablolar üzerinde yapılacak analizler değişik açılardan bölümlenebilir:

1- Analizin yapılması amacına göre,

2- Analizin kapsamına veya yapılış biçimine göre,

3- Analiz yapacak olan şahıslara göre,

MALİ ANALİZİN AMACINA GÖRE SINIFLANDIRILMASI

Finanssal tabloların analizi, işletme ilgililerinin amaçlarına göre değişik açılardan yapılmaktadır. Analizin yapılması amacına göre, analiz türleri üçe ayrılmaktadır. Bunlar;

Yönetim Analizleri,

Kredi Analizleri

Yatırım Analizleri

YÖNETİM ANALİZLERİ

Yönetim analizi; yönetim işleyişinin yerine getirilmesinde alınacak kararlara dayanak oluşturmak üzere, işletme yönetimi için yapılan analizdir.  Yönetim analizinin yapılmasında, her türlü finanssal tablo ve dokümandan yararlanılır.

Bu analizde amaç; Yönetime, işletme ile ilgili çeşitli konularda gerekli verileri vermek ve alacakları kararlara ışık tutmaktır.

Bu nedenle, analizin ortak noktası, işletme faaliyetlerinin planlanan amaçlar doğrultusunda yürütülüp yürütülmediğinin incelenerek, aksaklıkların saptanması ve gerekli düzeltmelerin zamanında yapılarak, faaliyetlerin belirlenen amaçlar doğrultusunda yürütülmesidir.

Finanssal tabloların analizi ile, geçmişteki ve mevcut durumun değerlendirilmesi yapılarak, işletmenin belirlenen amaçlara ulaşıp ulaşmadığı saptanabilmekte ve işletme faaliyetlerinin başarı derecesi ölçülmektedir.

Yönetim, geçmiş bilgileri değerlendirerek gelecek için daha uygun kararlar alabilme olanağını elde etmektedir. 

Ayrıca;Kararların uygulaması sırasında düzenlenecek finanssal tablolar yardımı  ile aksaklıklar saptanabilmekte ve gerekirse kararların düzeltilmesi suretiyle, yürütmenin her evresinde doğru ve düzeltici kararlar alma olanağı elde edilmektedir.

Yönetim; Finanssal tabloların analizi suretiyle

- Ulaşmış olduğu sonuçları,

- Gelecekteki beklentileri,

- İşletmenin içinde bulunduğu sektördeki değişmeleri,

- İşletme ile ilgili yasal değişimleri ve

- Genel ekonomik durumu da göz önünde bulundurmak suretiyle değerlendirmekte ve varmış olduğu sonuçlara göre gelecek için, planlar yapmakta, hedefler saptamaktadır.

Aynı biçimde yönetim, finanssal tabloların analizi suretiyle,işletme bölümlerinin verimlilik ve karlılık durumlarının değerlemesini yapabilmektedir.

Diğer taraftan borçların zamanında ödenmesi, işletmenin nakit durumunun, borçlanma ve borç ödeme gücünün yeterli  bir düzeyde tutularak sağlam bir finansman politikasına sahip olunmasına yine finanssal tablolar analizleri yardımcı olmaktadır.

Özetle finanssal tablolar analizi suretiyle elde edilen veriler; İşletme yönetiminin, yönetim işlevini yerine getirirken, işletmeyle ilgili olarak alacağı kararlarda temel bazı oluşturmaktadır.

KREDİ ANALİZLERİ

İşletmenin finansman durumu ile borç ödeme gücünü anlayabilmek için yapılan analizlerdir.

Kredi analizleri, işletmeye kredi verenler veya verecek olanlarla, işletmenin finansman yöneticileri tarafından yapılmaktadır.

Kredi analizlerinde amaç, işletmenin borç ödeme yeteneğini ölçmek ve borçların zamanında ödenip ödenmeyeceğini araştırmaktır. Gerek işletmeye kredi sağlayan finansman kuruluşları, gerekse işletmeye kredili mal satan diğer işletmeler; İşletmeye verecekleri borcun tutarı, vadesini ve teminat olarak isteyecekleri karşılıkların, risk durumuna göre tutarlarını saptayabilmek için, kredi analizlerine başvururlar.    

Kredi analizlerinde;

- İşletmenin dönen varlıkları ile kısa vadeli borçları arasındaki ilişkiler,

- Dönen varlıkların dağılımı,

- Sermaye yapısı,

- Yabancı kaynak-öz kaynak oranı,

- Duran varlıkların yapısı ve bunların finanse edildikleri kaynağın türü ve niteliği, bilançolardan yararlanarak analiz edilmektedir.

Ayrıca, gelir tablosu verilerinden yararlanarak

- İşletmenin karlılık durumu,

- Alacakların devir hızı,

- Stokların devir hızı gibi kriterler ve yöneticilerin yetenekleri, kurumun saygınlığı, ekonomik  durum, sektördeki değişmeler gibi faktörler de kredi analizlerinde dikkate alınmaktadır.

· Kısaca Kredi Analizlerinde 5k Kuralı olarak bilinen kıstaslar esas alınır; Kapital, Kazanç, Kefalet, Kapasite, Karakter

YATIRIM ANALİZLERİ

İşletmeye ortak olanlar ve  ortak olmayı düşünenler ile, işletmeye uzun vadeli kaynak sağlayan veya sağlayacak olanlar tarafından yapılan analizdir.

Başka bir anlatımla, işletmeye yatırım yapan veya yapmayı düşünenlerce; işletmenin kazanma gücünün, devamlılığının, yatırımın emniyetinin ve karlılık durumunun analiz edilmesidir.

Yatırım analizlerinde; ortaklar ve ortak olmayı düşünenler, işletmenin mevcut ve gelecekteki kazanma gücü ile dağıtacakları kar payları ve hisse senetlerinin değerlerindeki değişmeleri araştırmaktadır.

Diğer taraftan, işletmenin tahvillerini satın alıp işletmeye uzun vadeli kredi sağlayanlar ile tahvil satın almayı düşünen yatırımcılar; Yatırımlarının faiziyle birlikte kendilerine zamanında geri ödenip ödenmeyeceği konusu ile ilgilenmektedirler.

Bu nedenle işletmenin kazanma gücü ve karlılık durumundaki gelişme ile finansal durumundaki değişmenin analizi bu grup içinde büyük önem taşımaktadır.

İşletmenin birbirini izleye dönemlerine ilişkin finanssal tablolarında yer alan kalemlerin, incelenerek göstermiş oldukları eğilimlerin saptanmasıdır.

Dinamik analizde; İşletmenin, içinde bulunulan dönemle geçmiş  dönemlerine ilişkin finanssal tabloları karşılaştırılarak incelenmekte ve zaman içinde işletmenin göstermiş olduğu değişme saptanmaktadır.

Bu analiz, işletmenin aynı sektördeki diğer işletmelerle karşılaştırılması suretiyle de daha geniş bir biçimde yapılabilmektedir. böylece işletmenin benzer alanda faaliyet gösteren işletmeler karşısındaki durumu ortaya konabilmektedir.

ANALİZİ YAPACAK OLAN ŞAHISLARA GÖRE SINIFLANDIRILMASI

 Analiz türleri analiz yapacak olan  şahısların işletme içinde olup olmamasına göre bölümlendiğinde

1- Dış Analiz

2- İç Analiz

DIŞ ANALİZ

İşletmeyle ilişkisi bulunan üçüncü kişilerin, işletmenin yayınlanmış olduğu raporlardan yararlanarak yaptıkları analizdir.

Bu analiz türünde, analizi yapan kişiler işletmenin bünyesinde değildirler. Bunlar işletmenin tamamen dışındadırlar. Bu bakımdan analizi yapanlar yalnızca işletmenin yayınlamış olduğu raporlar ve vermiş olduğu bilgilerle yetinmek zorundadırlar.

İÇ ANALİZ

Yöneticiler, muhasebeciler, iç denetçiler gibi işletme içinden olan kimselerin  yapmış oldukları analiz türüdür. İç analizde, analizi yapan kişiler işletme kadrosunda olduklarından, işletmenin bütün finanssal tablo ve mali verilerinden yararlanabilmektedirler.

II- FİNANSAL ANALİZ TEKNİKLERİ

Belirli özellikleri taşıyacak biçimde düzenlenen finanssal tablolar; Çeşitli göstergeler, ölçüler kullanılarak veya karşılaştırmalar yapmak suretiyle analiz edilmekte ve işletmenin finanssal durumu, karlılığı, verimliliği gibi konular değerlendirilmektedir.

Çeşitli analiz tekniklerinden yararlanmak suretiyle, işletmenin karlılık durumunun yeterli olup olmadığı, borç ödeme yeteneğinin mevcut olup olmadığı, gerek kısa gerekse uzun vadeli borçların zamanında ödenip ödenmeyeceği, varlıkların kullanılış biçimlerinin verimli olup olmadığı gibi konular saptanmaya çalışılır ve işletmenin zaman içinde göstermiş olduğu değişim analiz edilir.

Finanssal tabloların analizlerinde kullanılan teknikler

1.      Karşılaştırmalı Tablolar Analizi ( Yatay Analiz)

2.      Yüzde yöntemi ile analiz (Dikey Analiz)

3.      Eğilim Yüzdeleri Yöntemi ile Analiz (Trend Analiz)

4.      Oran Yöntemi İle Analiz (Rasyo Analiz)

1-YATAY ANALİZ ( KARŞILAŞTIRMALI TABLOLAR ANALİZİ)

Karşılaştırmalı tablolar analizi, bir işletmenin iki veya daha fazla dönemlerine ilişkin finanssal tablolarının, birbirini izleyen dönemler bakımından karşılaştırmalı olarak düzenlemesi ve bu tablolarda yer alan kalemlerin zaman içinde göstermiş olduğu değişikliklerin incelenerek değerlendirilmesidir.

Karşılaştırmalı tablolar analizi yöntemi, dinamik bir analiz türü olup, bu yöntemde finanssal tablolardaki kalemler ve hesap grupları yıllar itibariyle karşılaştırılmakta ve öngörülen değişiklikler incelenmektedir. Böylece bu analiz tekniği ile işletmenin zaman içinde göstermiş olduğu gelişme saptanabilmektedir.

Finanssal tabloların karşılaştırılmasıyla işletmenin geçmişteki ve bugünkü durumu görülerek aradaki farklar saptanmakta ve bu bilgiler ışığında gelecekte oluşacak gelişmeler öngörülmektedir.

Bir işletmenin cari yılına ait mali tablolar, diğer işletmelerin aynı dönemine ait mali tabloları ile karşılaştırılabilir. Bu, işletmenin benzer işletmelere göre başarısını değerlendirmeye yönelik bir analiz çalışmasıdır.

Karşılaştırmalı tablolar analizinde beklenen yararın sağlanabilmesi için,

-         Karşılaştırmaya esas alınan dönemlerin ayni uzunlukta olması,

-         Tablonun içerdiği bilgilerin aynı muhasebe kuram ve ilkelerine göre belirlenmiş olması ve

-         Rakamların enflasyonun etkisinden arındırılarak birbiri ile karşılaştırabilir olması gerekmektedir.

a-Karşılaştırmalı Mali Tabloların Düzenlenmesi

Karşılaştırmalı bilânço ve gelir tabloları, işletmenin birden fazla faaliyet dönemine ait bilanço ve gelir tablosu bilgilerinin yan yana yazılarak karşılaştırılmaları şeklinde düzenlenir ve mali tablo kalemlerinde meydana gelen artış ve azalışlar tutar ve yüzde olarak hesaplanır.

            DEĞİŞİM TUTARI = Y2–Y1        

            DEĞİŞİM YÜZDESİ= (( Y2-Y1 )/Y1)X 100

b-Karşılaştırmalı Mali Tabloların Yorumlanması

         Mali analizin birinci aşamasını mali tablolardan yararlanarak gerekli bilgileri üretmek,ikinci aşaması ise söz konusu bilgileri rapor haline getirmek ve yorumlamaktır.

2-DİKEY ANALİZ (YÜZDE YÖNTEMİ İLE ANALİZ)

            Dikey yüzde analizi ile mali tablolarda bulunan bir kalemin toplam veya grup içindeki oransal büyüklüğü irdelenir.

                                İlgili Kalem Verisi

DİKEY YÜZDE =     ————————– X 100

                             Baz Alınan Kalem Verisi

Mali tabloların dikey yüzde yöntemi ile düzenlenmesinde mali tablo toplamı ( Gelir Tablosunda NET SATIŞLAR TOPLAMI )

Yüz ( 100 ) kabul edilir ve her bir mali tablo kaleminin toplam içindeki yüzde payı hesaplanmak sureti ile mali tablo yüzdelerle ifade edilir.Bu düzenleme mali tablo analizinde mutlak rakamların doğurduğu sakıncaları ortadan kaldırır.

Bu yöntem ile tek bir döneme ait mali tablolar analiz edilebileceği gibi birden fazla dönemin mali tabloları da analiz edilebilir.Bu nedenle hem statik hem de dinamik analiz niteliğindedir.

Dikey yüzdeler yöntemi ile yapılan analizler,işletmeler arası karşılaştırmalar veya işletmenin sektör içindeki yerini belirleme açısından veya işletmenin mali yapısında meydana gelen değişiklikleri izleme açısından yararlı bir araç niteliği taşır.              

Dikey yüzdeler yöntemine göre düzenlenmiş mali tablolar, farklı büyüklükteki işletmeler arası karşılaştırma için ortak baz oluştururlar. Bu yöntemle,işletmenin mali tabloları rakip işletmelerin mali tabloları ile karşılaştırılabilir.

3- TREND ( EĞİLİM YÜZDELERİ ) ANALİZİ

Bu yöntemde, mali tablolarda incelenecek dönemlere ait bir yıl esas alınır.Bu yıla ait tutarlar 100’e eşit kabul edilerek,diğer dönemlere ait değerler esas alınan yılın aynı değerleri ile karşılaştırılarak yüzde yöntemine göre oranlanır. Bu şekilde, finanssal tablolarda yer alan kalemlerin dönemler arasında göstermiş olduğu artış veya azalışlar tespit edilerek, bu değişikliklerin esas alınan yıla göre oransal önemleri ortaya konulur.

İşletmelerin bilançoları eğilim yüzdelerine göre analiz edilirken,her bilanço kaleminin esas alınan yılın aynı bilanço kalemine göre göstermiş olduğu eğilim tespit edilir.

Gelir tablolarının,eğilim yüzdelerine göre analizi de aynen bilançoda olduğu gibi olacaktır.

                                            İlgili Kalem Cari Yıl Verisi

TREND YÜZDESİ =  ————————————————— X 100                                    

                                         İlgili Kalem Baz Alınan Yıl Verisi 

Analizin anlamlı olabilmesi için temel olarak seçilen yılın her bakımdan işletme faaliyetlerini yansıtacak normal bir yıl olması gerekir.

Eğilim yüzdeleri hesaplanacak dönemin analizinden beklenen yararın sağlanabilmesi için mümkün olduğu kadar uzun bir süreyi kapsaması gerekir. Sadece birkaç yıldaki eğilime bakarak sağlıklı karar vermek mümkün değildir. Eğilim yüzdeleri analizinin uygulanmasında;

*-Baz Yıla Göre Trend Hesaplanması:

Eğilim yüzdelerinin hesaplanmasında baz yıl yöntemi benimsendiğinde genel ekonomi ve işletme bakımından normal tamamlanmış bir yıla ait mali tablolar baz olarak alınır ve bu yılın bütün rakamları ‘100’ kabul edilir. Diğer yıl kalemlerindeki değişimler baz yıla göre hesaplanır.

*-Bir Önceki Yıla Göre Trend Hesaplanması:

Bu hesaplama şeklinde mali tablo kalemlerindeki değişim daima bir önceki döneme göre hesaplanır. Bu yöntemde bir önceki yılın bütün rakamları ‘100’ kabul edilir.